Làm cha mẹ vui sướng là hiếu, giúp mọi người an vui là nhân, ban vui cho tất cả chúng hữu tình là từ. Giúp cha mẹ không sợ hãi là thuận, bố thí vô úy cho mọi người là bác ái (nghị), cứu khổ tất cả các loài chúng sanh là bi. Vì thế, chúng ta có thể thấy lòng hiếu thảo bắt đầu từ sự quan tâm và kính trọng những người thân yêu nhất, dần dần mở rộng đến tất cả mọi người, đến cả hữu tình và vô tình chúng sanh khắp mười phương pháp giới. Đây chính là cảnh giới đại từ đại bi vậy: “Thân thân nhi nhân dân, nhân dân nhi ái vật” (Có yêu thương người thân thì mới có lòng nhân với người khác, có lòng nhân với người khác thì mới có thể yêu thương muôn loài)

(Thân bị thương, cha mẹ lo.
Đức tổn thương, cha mẹ tủi)

13. Nếu thân thể của chúng ta bị thương, thì cha mẹ sẽ lo âu. Nếu đức hạnh của chúng ta không tốt, thì cha mẹ cũng cảm thấy tủi hổ.


Phần trên đã bàn về cách chúng ta nên xử sự với những điều cha mẹ thích và không thích. Phần này sẽ trình bày về khó khăn và vướng mắc có thể gặp phải. Để làm được một người con hiếu thảo, nếu chỉ có tính kiên nhẫn, lòng dũng cảm, sự quyết tâm vẫn chưa đủ. Chúng ta cần có trí tuệ. Nếu không, chúng ta có thể vô tình gặp nguy hiểm hoặc rơi vào tình thế không hợp pháp. Như thế, tuy ý định ban đầu là hiếu nhưng lại thành ra bất hiếu.


Ví dụ như trường hợp rất khó khăn để đáp ứng điều cha mẹ muốn hoặc vứt bỏ thứ cha mẹ ghét. Để làm vừa lòng cha mẹ, chúng ta liều mạng bằng mọi giá và thậm chí còn phạm tội ác như trộm cướp, đốt phá, giết hại, hoặc mưu phản. Hậu quả nhỏ là gây nguy hiểm cho tính mạng của bản thân; hậu quả lớn hơn là làm tan nát gia đình và phá hoại đất nước. Cha mẹ ta không chỉ đau lòng mà còn chịu nhục nhã khi người khác nhạo báng cha mẹ ta thiếu đức, không biết cách dạy dỗ con cái.


Thiên II – Vi Chính của sách Luận Ngữ viết: Mạnh Vũ Bá hỏi về đạo hiếu, Khổng Tử đáp: “Cha mẹ chỉ lo cho con bị bệnh tật”. (Mạnh Vũ Bá vấn hiếu. Tử viết: “Phụ mẫu duy kì tật chi ưu”), cho thấy cha mẹ luôn quan tâm đến thân thể, tinh thần và cuộc sống của con cái. Khi tự chăm sóc tốt bản thân tức là chúng ta đã gián tiếp thực hiện lòng hiếu thảo.


Trong chương một của Hiếu Kinh, Khổng Tử dạy Tăng Sâm rằng: “Ngô ngứ nhữ thân thể phát phu thụ chi phụ mẫu, bất cảm hủy thương, hiếu chi thủy dã. Lập thân hành đạo dương danh ư hậu thế dĩ hiển phụ mẫu, hiếu chi chung dã. Phù hiếu thủy ư sự thân, trung ư sự quân, chung ư lập thân.” (Ta nói cho ông nghe. Thân thể, tóc, da là cha mẹ ban cho, nên chẳng dám hủy hoại; ấy là khởi đầu của đạo hiếu. Lập thân hành đạo, lưu danh cho đời sau, hiển vinh cho cha mẹ; đó là làm tròn đạo hiếu. Hiếu, bắt đầu ở việc phụng dưỡng cha mẹ, giữa là phụng sự quốc trưởng, và sau cùng là lập thân vậy.)


Giữ cho thân thể khỏe mạnh và tinh thần tráng kiện để cha mẹ không phải lo lắng là bước đầu của đạo hiếu. Sau đó hoàn thiện bằng cách bồi dưỡng phẩm cách đạo đức cho tốt và học tập để trở thành người có ích cho xã hội và quốc gia. Như thế cha mẹ ta mới được hãnh diện.


Nếu tiêu chuẩn này quá cao thì ít nhất chúng ta cũng không làm những điều xấu ác và sai trái, để cha mẹ ta khỏi chịu hổ thẹn. Một trong các định nghĩa của Kinh Thánh về tình yêu là “không kiếm tư lợi”, “không cư xử không đứng đắn”, “không nghĩ đến điều độc ác” (I Cor. 13).