Thủ hiếu đễ, thứ cẩn tín.



Trước tiên, chúng ta phải hiếu thuận cha mẹ và kính trọng các anh chị cùng những người lớn tuổi hơn; kế đến, chúng ta cần cẩn trọng trong lời nói và hành vi, giữ được lòng tin của mọi người đối với mình. Luận Ngữ nói: “Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ”. Chữ “nhập” (入) nghĩa là ở nhà, chữ “xuất” (出) nghĩa là đi ra khỏi nhà. Chữ “đễ” thì thời cổ xưa dùng chữ (弟)thay cho chữ (悌) hiện nay. Từ này theo nghĩa gốc là chỉ cho sự yêu thương và tôn trọng của một người em đối với anh mình; sau lại mở rộng ra bao gồm cả kính trọng người bề trên.

Cha mẹ chúng ta chịu rất nhiều gian khổ để sinh thành và dưỡng dục chúng ta. Trong Kinh Thi của Nho giáo có một bài ca dao nổi tiếng nói về công ơn cha mẹ:

“Phụ hề sinh ngã
Mẫu hề cúc ngã
Ai ai phụ mẫu
Sinh ngã cù lao
Dục báo thâm ân
Hạo thiên võng cực.”

Dịch:

“Cha sinh ta! mẹ nuôi ta!
Nhớ ơn cha mẹ, xót xa tấc lòng !
Thương vì khó nhọc vô cùng,
Nhớ ơn cúc dục, nhớ công sinh thành
Sánh cùng trời rộng mông mênh,
Ơn sâu muốn báo, hỏi mình làm sao?”
(Lê Phục Thiện dịch)

Cha cho ta sự sống, mẹ sinh ra và nuôi dưỡng ta. Chữ “cúc” nghĩa là nâng đỡ. Cha mẹ bảo vệ ta như bảo vật vô giá, hết lòng yêu thương và lo lắng cho ta. Tuy cha mẹ phải trải qua bao nỗi vất vả nhọc nhằn không kể xiết, tất cả nỗi nhọc nhằn ấy đều tan biến đi khi nhìn thấy con yêu được no ấm. Không chỉ nuôi con, cha mẹ còn lãnh trách nhiệm giáo dục con nên người. Cha mẹ chăm sóc con, luôn dõi theo con, bảo vệ con mà chẳng bao giờ xao lãng, mệt mỏi. Cha mẹ đã nuôi chúng ta khôn lớn như thế đó!

Cha mẹ hao mòn sức lực lo cho ta cơm ăn áo mặc và dành cho ta tình thương vô tận. Khi nào chúng ta mới có thể đền đáp hết công ơn của đấng sinh thành? Chúng ta sẽ không bao giờ có thể báo đền trong muôn một, nhưng chúng ta phải tận hết sức mình. Trong câu “thủ hiếu đễ”, ta thấy lòng hiếu thảo được đặt lên hàng đầu trong các phép tắc. “Thủ” tức là đầu, nghĩa là quan trọng nhất, cũng như đầu là bộ phận quan trọng nhất của cơ thể. “Đễ” là sự mở rộng ra của“hiếu”. Anh chị em trong nhà đều do cha mẹ sinh ra, đều liên hệ với cha mẹ như mười ngón tay nối liền bàn tay. Dù cho tính tình sai khác, hiếu thuận hay ngỗ nghịch thì cũng như các ngón tay dài ngắn khác nhau, chúng vẫn không thể tách rời nhau được. Vì thế, chỉ khi nào chúng ta yêu thương và quan tâm đến anh chị em của mình thì chúng ta mới làm cho cha mẹ yên lòng.

Người bề trên bao gồm những người thầy nuôi dưỡng Pháp thân huệ mạng, họ hàng thân thích của chúng ta và những người lớn tuổi. Chúng ta kính trọng thầy và người lớn tức là chúng ta đang kính trọng cha mẹ vậy. Không những chúng ta có được lợi ích cho bản thân mà còn làm cha mẹ chúng ta tự hào, chúng ta sẽ không làm cho cha mẹ phải hổ thẹn vì người khác không có nguyên cớ nói cha mẹ chúng ta không biết cách giáo dục con cái. Như vậy, “hiếu” - “đễ” là đức tính quan trọng và cơ bản nhất của mỗi người.

Tiếp theo, đức tính chúng ta cần học là cẩn thận và trung tín. Dù cho một người hiếu thảo với cha mẹ và kính trọng người lớn, nếu anh ta làm mọi việc một cách hời hợt và không giữ uy tín, không những mọi việc sẽ không theo ý muốn mà anh ta còn có thể tự mang lại phiền phức và tai họa cho chính mình. Hành động này bị coi là bất hiếu và bất kính vậy. Vì thế, sự cẩn trọng và trung tín cần được mỗi người chú tâm rèn luyện cho chính mình.