“Bí ẩn” chữa bách bệnh trong hát “Một lao” của dân tộc Thái

3:22 chiều | Tháng Hai 13, 2012

Hát “Một lao” là tên gọi loại hát dùng để cúng chữa bệnh cho người ốm. Lời ca trong “Một lao” chủ yếu là miêu tả đoàn âm binh “hành quân” lên mường trời và “đổ bộ” xuống trần gian để tìm hồn về trả lại cho người ốm.



Một buổi lễ cúng của dân tộc Thái Mường Lò
Trong đời sống văn hóa của người Thái Tây Bắc xưa, thầy Mo có một vai trò rất quan trọng. Đó là những người không chỉ thông thạo văn tự cổ, lưu giữ được nhiều sách cổ của cha ông, thông thạo phong tục tập quán, những lễ nghi của dân tộc, mà còn là người có khả năng giao tiếp với các thế lực siêu nhiên, có thể cầu xin các đấng siêu nhiên phù hộ cho con người có một cuộc sống ấm no hạnh phúc và hướng dẫn con người những cách thức ứng xử với các thế lực siêu nhiên sao cho phù hợp với đạo lý và truyền thống văn hóa dân tộc và quy luật của cuộc sống nhất. Đó cũng là những gì mà tôi cảm nhận được khi đến với Mường Lò cái nôi của văn hoá dân tộc Thái Tây bắc

Chúng tôi đã đến xã Nghĩa Lợi – Thị xã Nghĩa Lộ là một xã có đến 85% người dân là đồng bào dân tộc Thái và chủ yếu làm nông nghiệp. Ông Lò Văn Ành cán bộ xã Nghĩa Lợi cho tôi biết: cuộc sống ở đây đã đổi thay nhiều, nhưng các phong tục truyền thống ở đây vẫn được gìn giữ nhất là việc cúng lễ và thầy Mo vẫn được người dân tôn trọng nhất.

Ông Lò Văn Ành cho biết thêm: Thầy Mo thường là cha truyền con nối, song cũng có khi do học từ thầy mo khác, khi bắt đầu hành nghề và được tín nhiệm thường đã nhiều tuổi và phải được các thầy Mo và cộng đồng thừa nhận cả về tài năng lẫn đức độ.

Thầy Mo của người Thái Tây Bắc thường chuyên vào những việc cụ thể khác nhau. Như “Mo hóng” – “Mo cúng tổ tiên, “Mo xên bản xên mường” – Mo cúng bản cúng mường, “Mo đông” – Mo cúng rừng, “Mo đu mự đu vền” – Mo xem ngày giờ, “Mo khuôn” – Mo cúng vía, “Mo pẻ” – Mo cúng hồn người chết, “Một lao” – Mo cúng đau ốm, “Mo pồng mốn” – thầy lên đồng, “Một án ník” – bà Mo cúng khi đau ốm… Có lễ cúng do ông Mo đảm nhiệm, nhưng cũng có lễ cúng lại do bà mo chuyên trách, như: “xên so lụk” – cúng cầu xin con cho những đôi vợ chồng muộn con hoặc khó nuôi. “Nhá phay” – cúng thôi sưởi lửa cho sản phụ mới sinh, “Tám khuôn quái” – cúng vía trâu vào dịp “síp sí” – tức Tết 14/01 theo lịch Thái cổ, sau khi đã cày bừa xong vụ mới…

Tôi nhờ ông Ành cho đi theo đến một buổi cũng lễ nào đó. Bấm nốt ngón tay, ông bảo thời gian này tức là sau Tết đến gần 2 tháng rồi các lễ cúng ít lắm. Nhưng ông chợt nhận ra là có lễ cũng chữa bệnh bằng bài hát ở bản bên. Ông còn cho biết: hát “Một lao” là tên gọi loại hát dùng để cúng chữa bệnh cho người ốm. Theo quan niệm xưa của người Thái cho rằng người ốm hay chết là vì hồn bay khỏi thể xác trong một thời gian hay vĩnh viễn. Hồn rời khỏi thể xác có thể vì hoảng sợ, giật mình, có thể bị ma, thần bắt hay hồn người khác khỏe hơn bắt giữ, chèn ép…


Một buổi lễ cúng cho người nhà bị ốm
Chúng tôi theo ông Lò Văn Ành đến nhà một người dân ở Bản Sang Hán. Gia đình đang chuẩn bị cúng cho người nhà bị ốm. Trên đường đi ông Lò Văn Ành kể: khi gia đình có người ốm họ phải mời ông mo đến để xét định xem ốm kiểu gì? Đau ở đâu? Mo biết sẽ đánh loại ma gì? Định hướng lập bàn thờ và chọn những đoạn hát nào? Gọi hồn cho người ốm và quyết định cho ông mo chọn loại lá cây gì để người ốm uống sau khi cúng… Những tín hiệu mà ông mo quyết định qua việc đập trứng gà vào cái bát sạch, lấy đũa khều lên thấy nhiều lòng đỏ là điềm dữ, nhiều lòng trắng là điềm lành.

Khi đến nơi tôi thấy ông thầy Mo và hai ông Mo pí đang lập bàn thờ ở ngay cửa sổ nhà sàn gian giữa, tôi nhìn kỹ có một bung gạo có cắm hương, một sải vải trắng phủ trên bung gạo, trước bung gạo đặt một bát nước lã, một bên bung là vật hiến sinh tùy theo bệnh nặng nhẹ là gà, đầu lợn, đầu trâu v.v… Bên kia bung là đĩa trầu, cau, vôi, vỏ, trước bát nước để túi bảo bối màu đỏ trong đó có răng lợn lòi, rìu đá và các loại thuốc cây. Ông Mo hát làm chủ lễ với trang phục bằng quần áo hàng ngày, ngang lưng thắt một chiếc khăn đỏ và cài một thanh kiếm tuốt trần, trên lưng đeo một cáu địu đựng cái áo của người ốm. Chị chủ nhà cho biết là chồng chị ốm đã lâu, đang nằm điều trị tại bệnh viện đa khoa thị xã. Dạo này anh ấy đã đỡ nhiều rồi, nhưng theo phong tục dân tộc Thái thì nên làm lễ “Một lao” cúng thần linh phù hộ, gia đình yên tâm hơn bệnh sẽ khỏi hẳn!

Cuộc lễ bắt đầu vào buổi tối, sau khi đã lập bàn thờ, thầy Mo một hát các bài thì Mo pí đệm với giai điệu khác hẳn giai điệu lời ca. Khi hát xong Mo một đứng dậy tung bảo bối, tuốt gươm chém theo các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, lấy thuốc cây đốt thành than hoặc vò cho vào bát nước cúng để người ốm uống.

Theo ông Lò Văn Ành dịch lời thì hát “Một lao” gồm có lời ca, giai điệu hát và giai điệu của Mo pí. Lời ca Mo một hát lên là một loại du ký hay là liên ca khúc, có chín bài chia ra làm hai phần rõ rệt không kể bài mở đầu. Lời ca trong “Một lao” chủ yếu là miêu tả đoàn âm binh “hành quân” lên mường trời và “đổ bộ” xuống trần gian để tìm hồn về trả lại cho người ốm.

Lời ca ghi nhận về nhân sinh quan và vũ trụ quan của người Thái xưa kia, nó thể hiện mối quan hệ con người với siêu nhiên, quan hệ con người với xã hội. Mặt khác lời ca còn miêu tả trước những khung cảnh thiên nhiên đẹp đẽ của xã hội người Thái với cuộc sống ấm no hạnh phúc. Lời ca còn khắc đậm tình cảm con người trong cộng đồng Thái sống chết có nhau, nương tựa nhau để tồn tại và phát triển.

Sau buổi lễ, ông Lò Văn Ành dẫn tôi đến các trưởng bản dò hỏi xem ở Xã Nghĩa Lợi có bao nhiêu thầy Mo. Thì được biết cả xã còn có 3 thầy Mo. Nhiều trưởng bản còn khẳng định có biết hát “Một lao” theo lời vì lời rất hay, dễ nhớ vì nói được mong ước của người dân về sức khoẻ, về hạnh phúc. Còn thủ tục cúng thì chỉ có thầy Mo mới biết và mới được phép làm thôi!

Với sự hiểu biết của một cán bộ xã ông Lò Văn Ành lý giải: hát “Một lao” được coi là một tác phẩm văn học bằng thơ, hát bằng giai điệu riêng. Mo pí đệm cho hát cũng có giai điệu riêng. Mo một hát thường với giọng hát nam trầm hay nam trung, quãng hẹp, tiết tấu chậm nên dễ gây cho người nghe có cảm xúc thần bí, tiếng vọng xa xưa, hòa hợp với không gian bao la của núi rừng tĩnh mịch lại càng tạo nên sức huyền bí… Giai điệu hát của từng bài hát trong “Một lao” không những chỉ có làn điệu, nhịp điệu mà đã có nhịp phách rõ rệt. Nhưng chỉ có người Thái chúng tôi là hiểu và muốn nghe, muốn hát thôi.

Còn đối với tôi một người “Ngoại đạo” sau khi được chứng kiến lễ hát “Một lao” thì thấy Lễ thức tạo ra một tác động tâm lý đối với người ốm và những người trong gia đình ngưỡng mộ, để có niềm tin vào sức mạnh, vào việc làm của Mo. Cũng có người khỏi bệnh và có người không khỏi bệnh; những người khỏi bệnh, có thể ốm mắc bệnh tinh thần, suy yếu về tâm lý. Loại trừ những yếu tố mê tín dị đoan, thì thầy mo giúp cho cộng đồng rất nhiều trong việc củng cố đời sống tinh thần, làm tăng niềm tin và nghị lực sống cho mỗi con người trước những thử thách của cuộc sống, giúp con người biết hướng thiện, tránh cái xấu, sống hiếu thuận với cha mẹ, vợ chồng chung thủy, vun vén gia đình, biết đối nhân xử thế và làm theo những điều ông bà dậy và luật tục của bản mường, pháp luật của Nhà nước. Hát “Một lao” biểu hiện phong tục, tập quán và văn hóa hành vi ứng xử của người Thái Tây bắc cần được gìn giữ.

Nguyễn Nhật Thanh