Hà Nội - 11




Làng Việt là nơi cất giữ văn hóa
Hà Nội Mở Rộng sẽ có rất nhiều làng mạc. Nhiều làng đã đô thị hoá xong. Nhiều làng đang từng giờ thay da đổi thịt. Đây là một làng ven đô, đã đi vào thơ:

Khói rơm quyện với khói xăng

Tam quan dường ẩn, mái bằng dường phô

Sáo diều gióng giọng như mơ

Có cô hàng xén kẹp thơ trên đùi

(Trưa Triều Khúc - Nguyễn Hùng Vỹ)

Chúng ta đều biết là làng Việt đã là nơi cất giữ gần như toàn bộ gia sản văn hóa của tổ tiên chúng ta. Kiến trúc đình, chùa, miếu và các nhà ở dân gian là kết tinh sự hiểu biết của người xưa về môi trường, về kiến trúc và quan niệm về sự ở của tổ tiên chúng ta.

Lũy tre xanh và cách bố trí dân cư theo hình xương cá hoặc bố trí dọc theo nguồn nước là cách tự vệ và sự tuân thuận theo tự nhiên, hòa hợp với thiên nhiên, lợi dụng thiên nhiên - một triết lý của người Việt.

Tượng ở chùa làng, điêu khắc đình làng thể hiện quan niệm thẩm mỹ của người Việt qua các thời kỳ lịch sử. Đó là một cái đẹp thuần khiết và hồn nhiên.

Các hội lễ dân gian do các làng quê tổ chức chính là nơi gìn giữ những nét đẹp của một lối trình diễn những tinh hoa nghề nghiệp, các vũ điệu, âm nhạc, nghi thức trong một sự cộng cảm của cả cộng đồng.

Tín ngưỡng và phong tục dân gian đã được gìn giữ từ đời này qua đời khác duy trì một niềm tin vào điều thiện, điều tốt lành và răn dạy người ta sống có đạo đức, không độc ác và giả dối.

Ruộng đất làng thẳng cánh cò bay là nơi người dân hai sương một nắng, đổ mồ hôi và đưa hết kinh nghiệm canh tác được truyền đời xuống từng luống cày, từng luống khoai, nương lúa. Mất ruộng là xoá đi những kinh nghiệm canh tác khỏi ký ức của người nông dân.

Những đêm hội có diễn Chèo, những cuộc hát đối đáp trong những đêm trăng, hay các cuộc hát ghẹo trên nương sắn, nương chè là nơi gìn giữ các làn điệu dân ca đúng trong môi trường của nó.

Tóm lại, làng Việt chính là nơi cất giữ văn hóa Việt. Chính làng Việt đã bảo vệ văn hóa Việt Nam khỏi cuộc đồng hóa của Tàu của Tây từ hàng ngàn năm nay, làm nên sức mạnh đề kháng của văn hóa Việt Nam, tạo nên bản sắc và bản lĩnh văn hóa Việt Nam.

Vì thế, trước cơn cuồng phong của đô thị hóa như một quy luật tất yếu của thời đại mới, trong cơn mưa Âu gió Á này, làng Việt cổ truyền đang dần biến mất thì chính là lúc văn hóa Việt bị đe doạ nhất. Nếu chúng ta không giữ được làng Việt thì cũng sẽ không giữ được văn hóa Việt; và đương nhiên nếu không giữ được văn hóa Việt thì chuyện mất sức đề kháng, bị đồng hoá, bị văn hóa ngoại lai đánh gục là một nguy cơ trông thấy.


Mấy điều suy nghĩ tản mạn đêm cuối tuần, mong được các bạn và các nhà nghiên cứu về văn hóa chiếu cố xem đến rồi cùng nghĩ ngợi.

21h ngày 25.7.2008

Nguyễn Xuân Diện