Như lý tác ý và Không như lý tác ý là dịch từ: Yonisomanasikāra và Ayonisomanasikāra
Ngài Hộ Pháp dịch diễn giải 2 từ này rất hay như sau:
Yonisomanasikara:
 Trí tuệ hiểu biết rõ trong tâm đúng theo thật tính của các pháp;
Ayonisomanasikāra: Si mê hiểu biết trong tâm không đúng theo thật tính của các pháp. Tất cả 12 tâm bất thiện là do Ayonisomanasikara mà phát sinh.
Đức Phật dạy rằng:
– Này chư Tỳ–khưu! Như–lai không thấy pháp nào khác làm nhân của bất thiện pháp chưa phát sinh thì phát sinh, thiện pháp đã phát sinh thì bị suy thoái như ayonisomanasikāra.
– Này chư Tỳ–khưu! Người nào có ayonisomanasikāra, bất thiện pháp chưa phát sinh thì phát sinh, thiện pháp đã phát sinh thì bị suy thoái
Ayonisomanasikāra phát sinh do 5 nhân:

  • Pubbe akatapuññatā: Không tích luỹ phước thiện trong kiếp trước.
  • Appaṭirūpadesavāsa: Sống ở nơi không thuận lợi, không có bậc thiện trí, không có Phật giáo.
  • Asappurisupanissaya: Không gần gũi thân cận với bậc thiện trí trong Phật giáo.
  • Asaddhammassavana: Không lắng nghe chánh pháp của bậc thiện trí.
  • Attamicchāpanidhi: Tâm biết sai lầm trong ác pháp.


Trong bài kinh Sabbāsavasuttaṃ – Tất cả lậu hoặc, Đức Thế Tôn có dạy: “Ayoniso, bhikkhave manasikaroto anuppannā c”eva āsavā uppajjanti uppannā ca āsavā pavaddhanti. Yoniso ca bhikhave manasikaroto anuppannā c”eva āsavā na upajjanti upannā ca āsavā phiyanti.”
“Này các Tỳ–khưu, do ayonisomanasikāra, các Lậu hoặc chưa sinh được sinh khởi, cácLậu hoặc đã sinh được tăng trưởng. Và này các Tỳ–Khưu, do yonisomanasikāra, các Lậu hoặc chưa sinh, không sinh ra; các Lậu hoặc đã sinh được trừ diệt”.

Yonisomanasikāra như thế nào? Đối với các Saṅkhāradhammā – Pháp hữu vi, phải Ý Hướng: “đây là khổ, đây là nguyên nhân sinh khổ, đây là sự diệt khổ, đây là con đường dẫn đến diệt khổ”.