GIẢI THÍCH CÁC THUẬT NGỮ

NA-MÔ VĂN-THÙ SƯ-LỢI BỒ-TÁT, MA-HA-TÁT

南無文殊師利菩薩摩訶薩



https://iili.io/KTTRvWJ.md.jpg

https://i.ibb.co/6cXB1mFr/vnpfvTC.jpg

南無 文殊師利 菩薩摩訶薩

南無 過去 龍種上尊王 如來
　　
南無 現前 歡喜藏摩尼寶積 如來
　　
南無 當來 普現 如來　　

「文殊師利」，梵名(MANJUSRI)，音譯作� ��殊師利、滿殊尸利、曼殊室利、滿祖 室哩等，意譯為妙吉祥、妙樂、妙德� �妙音、妙首、濡首、敬首等等，《聖� ��動尊大威怒王秘密陀羅尼經》言：「 妙吉祥菩薩，是三世覺母，故名文殊� �利。」文殊是妙之義，師利是吉祥之� ��、頭之義、德之義。

諸佛的微妙智慧，吉祥圓滿而不可思� �，猶如醍醐純淨第一，故名妙吉祥；� ��受清淨法樂，亦能施於一切眾生，故 名妙樂；能了了見佛本性，德無不圓� �累無不盡，故名妙德；運大慈悲力，� ��演法音化度有情，故名妙音；隨有情 根機，示現莊嚴首相，各各不同，令� �有眾生悟入佛之知見，故名妙首。

在《大方廣佛華嚴經》中華藏世界之� �佛二菩薩，即毗盧遮那佛居中央，文� ��師利居左，普賢菩薩居右，合稱為華 嚴三聖。文殊菩薩之化現，有種種之� �象，但其髮式多於頂上結髻，故其化� ��有一髻文殊、五髻文殊、六字文殊、 八髻文殊、兒文殊、僧形文殊等尊形� �此中以五髻文殊為本體。
　　
五髻文殊菩薩之形象，手持寶劍及騎� �子，頂結五髻，表示大日如來之五種� ��淨智慧（法界體性智、大圓鏡智、平 等性智、妙觀察智、成所作智），手� �般若寶劍，象徵金剛般若智，猶如利� ��能斷眾生一切之煩惱；騎乘獅子，表 示智慧之威猛。
　　
在密宗之金剛界及胎藏界兩部曼陀羅� �說，金剛界之文殊右手持利劍，胎藏� ��之文殊則左手持青蓮華，青蓮華代表 修行人之無染心不著諸法，心無所住� �能見諸法實相。金剛界之文殊騎獅子� ��乘孔雀，胎藏界則坐於白蓮臺上；文 殊菩薩在密宗被稱為「吉祥金剛」、� �般若金剛」、「大慧金剛」及「辯法� ��剛」等密號。
　　
根據《文殊師利般涅槃經》說：在釋� �佛時代文殊菩薩出生於舍衛國的一位� ��羅門家庭，生時屋宅化如蓮華，由母 右腋而生，後至釋迦佛所出家學道。
　　
又根據各種經典記載，其實文殊師利� �薩過去久已成佛，現在亦已成佛，將� ��必當成佛。《妙法蓮華經序品》說： 往昔日月燈明佛未出家時有八子，八� �聞父出家成道，皆隨之出家；時有一� ��薩名妙光，佛因之說法華經。佛入滅 後，八子皆以妙光為師，妙光教化使� �第成佛，其最後之佛名燃燈，妙光即� ��殊師利菩薩也。燃燈佛為釋迦世尊之 老師，故文殊師利菩薩乃釋迦如來九� �之祖也。
　　
在《放砵經》中，釋尊曾言：「我今� �佛，是文殊師利之恩也；過去無央數� ��，皆是文殊師利弟子，當來者亦是其 威神力所致；譬如世間小兒有父母，� �殊者，佛道中父母。」

《大乘瑜伽金剛性海曼殊室利千臂千� �大教王經》：『是時毗盧遮那如來，� ��告牟尼世尊及千釋迦千百億化釋迦言 ：「吾從往昔修持金剛秘密菩提法教� �，是大聖曼殊室利菩薩摩訶薩是吾先� ��。」』

《大乘心地觀經》云：「文殊師利大� �尊，十方諸佛以為母；一切如來初發� ��，皆因文殊教化力。」
　　
文殊師利菩薩為幫助釋迦佛之宏化，� �化現菩薩身，拯濟有情歸向菩提大道� ��然其三世皆為果地上之如來，古佛中 之古佛。
　　
《首楞嚴三昧經下卷》云：「過去無� �無邊不可思議阿僧祇劫，爾時有佛，� ��龍種上尊王如來，國名平等，乃至爾 時平等世界，龍種上尊王如來豈異人� �？即文殊師利法王子。」
　　
《菩薩瓔珞經》曰：「過去無數阿僧� �劫有佛名大身如來‧‧‧‧剎號空寂� ��正於此處成無上等正覺‧‧‧‧爾時 大身如來，今文殊師利是。」

《菩薩處胎經文殊身變化品》曰：「� �為能仁師，今乃為弟子，佛道極廣大� ��清淨無增減；我欲現佛身，三尊不並 立；此界現受教‧‧‧‧佛剎名無礙� �佛名升仙尊‧‧‧‧彼升仙佛者，我� ��濡首是。

《央掘摩羅經》曰：「爾時世尊告波� �匿王言，北方去此過四十二恆河沙剎� ��有國名常喜，佛名歡喜藏摩尼寶積如 來，在世教化‧‧‧‧彼如來者豈異� �乎？文殊師利即是彼佛。」

《大寶積經卷六十文殊師利授記會》� �：『此菩薩自往昔那由他阿僧祇劫以� ��，發十八種大願，嚴淨佛國，當來成 佛，號為「普現如來」，其佛土在南� �，號「離塵垢心世界」、「無垢世界� ��。』

《新華嚴經卷十二如來名號品》載：� �過東方十佛剎微塵數之世界，有一金� ��世界，其佛號為不動智；此世界之菩 薩，即稱文殊師利。」

《寂調音所問經》曰：「東方去此過� �佛土，有世界名曰寶住，佛號寶相如� ��、應供、正遍知，今現在文殊師利為 彼諸菩薩摩訶薩如應說法。」
　　
從以上之經典印證，可知文殊師利大� �薩過去成佛名「龍種上尊王如來」，� ��在成佛名「歡喜藏摩尼寶積如來」， 當來成佛號「普現如來」，並於其它� �土，正在不斷教化菩薩眾。

至於菩薩之說法道場，其中之一處，� �在中國山西之五臺山。五臺山，又名� ��涼山，《大方廣佛華嚴經四十五菩薩 住處品》云：「北方有處，名清涼山� �從昔以來，諸菩薩眾於中止住；現有� ��薩名文殊師利，與其眷屬諸菩薩眾一 萬人俱，常在其中而演說法。」

《文殊菩薩法寶藏陀羅尼經》云：『� �告金剛密跡主菩薩言：「我滅度後，� ��此贍部洲東北方，有國名大振那，其 中有山名為五頂，文殊師利童子游行� �住，為諸眾生於中說法。」』
　　
眾生稱念受持文殊師利菩薩名號，功� �浩大，如《般涅槃經》云：「其有得� ��文殊師利名者，見形象者，百千劫中 不墮惡道，若有讀誦文殊師利名者，� �有重障，不墮阿鼻極惡猛火，常生他� ��清淨國土，值佛聞法，得無生法忍。 」

《寶篋經第二卷》：「若施三千大千� �界其中所有一切眾生，給諸樂具百千� ��歲，不如施文殊師利一爪端許，所生 福德，勝前福德。」



https://buddha.dumjc.org/postclass3-post20190430/

陀羅尼的廣大福德力用。



此外，在施護所譯《聖持世陀羅尼經� �中尚記載著：「若復有人於夜半內，� ��心誦持（持世）菩薩名號，依法護淨 ，一七日內獲大財喜成就具足。」或� �「若復有人 求諸所願，於自所止向東北隅，起聖� �世菩薩形像，⋯⋯依法誦持此陀羅心� ��一切所願，悉皆滿足，財物增長，獲 福無量。」等等的財寶滿願法。

南無虛空藏菩薩 【功德】虛空藏菩薩具足虛空般無盡� �智慧、福德二種寶藏，因此能出生無� ��寶物，滿足一切眾生欲求，所願具足 。
【真言】
南麼　三曼多勃馱喃　阿迦奢　三麼� �弩多
微質怛蘭囉達囉　莎訶
成就富貴金剛虛空藏鉤召五字明咒：
鍐吽怛落紇里惡

南無彌勒菩薩 【功德】若修持彌勒菩薩如意悉地法� �就者，即能遍滿十方世界，雨諸寶施� ��眾生，供養一切諸佛、菩薩，隨意自 在成就。所求如願，壽長命遠、財寶� �饒。
【彌勒菩薩心咒】唵　布達　美志　� �　梭哈─Om　Buda　Medi　Me　Suha

南無如意輪觀音 【功德】以如意輪觀音為本尊，能使� �者富貴資財、勢力威德得以成就，並� ��足福德慧解、資糧莊嚴，眾人愛敬。
【真言】


南無文殊師利菩薩 文殊八字咒，又稱「八字最勝大威德� �真言」或「八字大威德心真言」
唵　阿　微　拉　吽　卡　佳　拉赫� �─　om　a　vi　ra　hum　ka　ca　rah
【功德】此咒可保平安、求財、除病� �除一切諸毒和怨家、得無畏、脫兵伏� ��等功德。若有憶念，一切所願皆得圓 滿。

南無金剛薩埵菩薩 【功德】「金剛薩埵百字明咒」可以� �去行者所犯之種種業障，具有無量的� ��德力，幫助行者去除未來可能發生的 種種障礙，具有以下之利益：
1.持此咒者，此生平穩無災，消除業障 ，不受疾病、痛苦、夭折的襲擊。
2.求子得子，求財得財，添福、添壽， 最後安住解脫而登佛位。
【金剛薩埵心咒】嗡　班雜　薩唾　� �
【金剛薩埵百字明咒】
嗡　班札拉　薩埵　薩瑪呀　瑪奴　� �拉呀
班雜拉　薩埵　喋諾巴　地叉　則桌� �美巴哇
阿奴　拉多　美巴哇　薩爾哇　悉地� �美札
呀擦　薩爾哇　嘎爾瑪　速雜　美也� �積當
希里呀　咕如吽　 哈哈　哈哈　霍　巴嘎問
薩爾哇　達他　嘎達　班雜　瑪美　� �雜
班札　巴哇　瑪哈　薩瑪　呀　薩埵� �阿

南無除蓋障菩薩 【功德】除蓋障菩薩以清淨菩提心之� �，照明一切諸法，得證除蓋障三昧，� ��就八萬四千之寶聚門，以悲力三昧消 除修行者的業障。
【真言】
南麼三曼多　勃馱喃　阿薩埵係多　� �庾蘗多
怛嚂　怛嚂　嚂　嚂　莎訶

南無豐財菩薩 【功德】豐財菩薩能自在施予祈求者� �德、資財與智慧。
【真言】
(1.)唵　阿利也　陀羅阿利　莎賀
(2.)唵　阿利也補伽縛底　莎賀

南無寶手菩薩 【功德】寶手菩薩能滿足世間的成就� �宛如如意寶珠能滿一切願。
【真言】


南無寶冠菩薩 【功德】寶冠菩薩象徵文殊菩薩的福� �財寶、智慧二種莊嚴，能饒益一切眾� ��，使其圓滿具足福德財寶及智慧。
【真言】 南麼三曼多　勃馱喃　薩婆他微麼底� �囉儜達麼馱涅闍多　參　參訶　莎訶

綠度母 在《聖多羅菩薩一百八名陀羅尼經》� �記載：若行者能發至誠心，持念此一� ��八名及陀羅尼，




http://www.book853.com/wap.aspx?nid=...=1&cp=4&cid=90

NIỆM DANH-HIỆU CHƯ PHẬT

～星雲大師念佛法要～




念佛四利回目錄
出處│星雲法語│卷二 為人四要
念佛是最容易的修行方法，有人念本� �釋迦牟尼佛，念消災延壽藥師佛，也� ��人念觀世音菩薩或地藏菩薩，但最多 的還是念阿彌陀佛。我們看到不管老� �人、年輕人、小孩子，周六都會到寺� ��共修念佛，甚至還要參加「打佛七」 法會。當他眼睛閉起來念「阿彌陀佛� �…」，有什麼意思嗎？主要我們容易� ��思亂想，藉由念佛，可以讓我們集中 意志、統一精神，用正念對治妄念，� �妄心息下來。念佛也等於念自己的心� ��你不斷念，念到最後，會把心念得明 白起來，念得清淨起來，會明白自心� �佛，即佛即心。念佛的好處說不盡，� ��下四點說明：

第一、諸佛守護：我們念佛，佛會守� �我們。《阿彌陀經》說：「是諸善男� ��、善女人，皆為一切諸佛之所護念， 皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提。� �念佛的人，受到諸佛力量的護念、加� ��，所以心中會有力量，不會恐懼，不 會退轉。

第二、常遇善友：所謂：「愛人者，� �恆愛之，敬人者，人恆敬之。」《佛� ��菜根譚》也說：「念佛時，自己心念 專一，是自受用，他人看了起信，是� �受用。」所謂「物以類聚」，由於你� ��佛，想到的都是好人，內心清淨，和 氣迎人，善良的朋友自然會跟你在一� �。

第三、福慧圓滿：經云：「念佛一句� �罪滅河沙；禮佛一拜，福增無量」、� ��一稱南無佛，皆共成佛道。」一句佛 號，它包含無盡意義，憶念諸佛萬德� �嚴，裡面有無限福德智慧。所謂：「� ��句佛號的舟航，能載罪障，不落輪迴 苦海；一句佛號的內容，包含三藏十� �部經典，是智慧的明燈。」你不斷的� ��，會念出福慧圓滿的人生。

第四、命終歡喜：《寶積經》云：「� �聲念佛，魔軍退散。」念佛的人，心� ��怖畏，正念現前，不會怕下地獄，或 墮落到畜生、餓鬼道。老的時候，念� �可以打發時間；臨命終時，西方極樂� ��土現前，會得到安慰、得到歡喜。

所以，白居易有一首詩偈說得好：「� �年近七十，不復事吟哦；看經費眼力� ��作福畏奔波。何以慰心眼？一句阿彌 陀；早也阿彌陀，晚也阿彌陀。縱饒� �似箭，不離阿彌陀；達人應笑我，多� ��阿彌陀。達又作麼生？不達又如何？ 普勸法界眾，同念阿彌陀。」養成念� �的習慣，念佛的利益和價值，生的時� ��也會受用得到。

一個有修持的人，會把「念佛」與生� �融和在一起，綿綿不絕的佛號，就如� ��水、吃飯、睡覺、刷牙、盥洗一樣自 然。如此一來，當下就會獲得念佛的� �益。念佛的功德有以上四點。

第一、諸佛守護。

第二、常遇善友。

第三、福慧圓滿。

第四、命終歡喜。



https://www.fgs.org.tw/cultivation/a...article-33.htm



===========


一句“南无阿弥陀佛” 五大好处不可不知！

来源：大菩文化发布时间：2017-03-30



善根福德因缘（图片来源：大菩文化 摄影：妙月）


念佛，乃种植“善根福德因缘”，其� �德不可思议。今天能来念佛，这本身� ��说明了在座的诸位己具有善根福德因 缘。



为什么要念“南无阿弥陀佛”呢？念� �南无阿弥陀佛”有什么好处呢？应该� ��白“南无阿弥陀佛”六字洪名，乃是 阿弥陀佛在因地为法藏比丘时，经历� �量亿劫修行成佛的结果。此佛号凝聚� ��量无边福德，众生称念，可获无量功 德，可灭无边罪业。《阿弥陀经》中� �：“若有善男子善女人闻说阿弥陀佛� ��执持名号，若一日，若二日，若三日 ……若七日，一心不乱，其人临命往� �，阿弥陀佛与诸圣众，现在其前。是� ��终时，心不颠倒，即得往生阿弥陀佛 极乐国土。”这便是念佛的由来。简� �概括地说，念“南无阿弥陀佛”的好� ��有：



一、能离尘嚣，灭烦恼，智慧增长。



人生在世，世事重重迭迭，了却一件� �来一件，尘嚣滚滚，弄得凡人烦烦恼� ��，身心不得安宁。通过念佛，就可以 令烦躁的心平静下来，烦恼云消雾散� �久而久之，烦恼就转化为菩提。平时� ��情看不开，念声佛号，自然放下。烦 恼一来，念声佛号，烦恼自灭。假如� �你老公对你发火、骂你，你就回他“� ��弥陀佛”，能灭怒火，一句阿弥陀佛 让你得清凉。



心静，脑子清醒，细胞活跃，思维敏� �，记忆增强，智能增长。我师父智参� ��人讲了这么一个故事。他说，他有一 位朋友平时经常到寺院来玩。有一天� �他又来寺院玩，刚好寺内打佛七，师� ��就跟他说：“现在寺内打佛七，我去 念佛了。念佛利益广大，我带你去念� �支香。”念了一支香出来，这个朋友� ��匆匆地对师父说：“念佛利益真大。 ”我师父以为他花开见佛，正要问话� �这位朋友说：“刚才念佛时，我突然� ��起六年前借你10元，忘了还你。原来� ��叫我念佛，是要我还钱。”这是笑话 ，但念佛确实能使人智能开发，记忆� �复，这倒是确实。



生命在于运动，身体适当锻炼，有利� �康。同样道理，脑子也要运动，才不� ��于脑子“老化”。脑子怎样运动？念 佛就是最好的脑运动，这当然也有科� �证明。



二、念佛，能治老人孤独寂寞和多话� �症。



年纪大了，人老了，老来难老来苦。� �人都要死，但未必人人都有老。老，� ��真得要有一定的福德，老是福，但毕 竟老来苦，孤独寂默是老来的一大苦� �女儿大了，找个女婿嫁出去了。儿子� ��了，娶个媳妇也搬出去了。老伴也撒 手人世，走了。剩下自己寡人一个，� �独零丁，打麻将吧，通宵达旦，又易� ��情绪，有害身体健康；看电视吧，视 力不佳，久而疲劳；窜门闲聊吧，言� �必失；呆在家里吧，又孤独无聊，怎� ��办呢？找药店，药店没有治这孤独寂 默的药。怎么办？有办法！到寺里来� �法师教你一句“南无阿弥陀佛”，只� ��你依教奉行，一心一意念，孤独寂寞 自然治好。



有位信徒对我说：“师父！我妈人老� �多、啰嗦，经常说错话，招惹是非。� ��么办？师父！”我跟他说：“这老毛 病找药是没药治的，但我教你，你教� �妈念南无阿弥陀佛。每天念上两万句� ��但每天要完成这个数字，试试看。并 跟你妈讲讲念佛的好处。”十天过后� �这位信徒高兴地对我说：“现在我妈� ��啰嗦了，也没有搬弄是非了，精神也 开朗了。”这就是念佛的功德。我小� �的老人，每天规定念佛七八万句，完� ��这个功课后才可上床安眠。念佛都来 不及，那还有时间讲闲语。假如，你� �妈妈老奶奶，或老公婆也话多、喜欢� ��叨，你也不妨教他念南无阿弥陀佛， 可以试试此“灵丹妙药”。



我们那里的老大妈老太太，就凭这一� �“南无阿弥陀佛”，而不孤单而不寂� ��而不唠叨，生活过着充实而开心。



三、念佛，乃众善之根本，能消业灭� �，增无量福德。



佛经说，念佛一声罪灭河沙，念佛一� �福增无量。念佛号时，身在念佛而不� ��恶业，口在念佛而不讲恶言，心起佛 念而不生恶想，身口意三业凊净，恶� �善修，如此则罪业消除，福德自然增� ��。



《地藏经》中说，若有男子女人闻佛� �号，心生恭敬，获无量无边福德，超� ��四十劫生死重罪（一劫，大约为一千 六百万多年），永不堕恶道，常生人� �，受胜妙乐。闻佛号，有如此广大功� ��，何况我们现在至心称念“阿弥陀佛 ”名号呢？必然获无量福，灭无边罪� �



《法华经》云：“一称南无佛，皆己� �佛道。”佛在世时，有一老汉因五百� ��前念了一句“南无佛”，五百余劫后 此“善根”成熟，终于出家，修行证� �。此“南无佛”善根，众善之根本，� ��经五百多劫的漫长时间而不枯朽，而 能生根发芽，开花结菩提之道果。



四、念佛，简单方便稳当，下手易而� �效高。



修念佛法门最简单、最方便、最稳重� �所谓简单，就是行者只须念一句南无� ��弥陀佛。这句佛号只要能说话的人都 会念，三岁儿童也念得，鹦鹉禽畜也� �得，可见再没有法门比这简单了。



所谓方便，就是说念佛法门随地随处� �可以修，就是上洗手间也可以念。上� ��手间用默念佛号。念佛法门随时随刻 都可以念，行住坐卧都可行，但卧时� �默念。要念则念，要停则停，皆无挂� ��。在念佛时，电话铃响，可停下念佛 ，暂接电话无妨。念佛时，有人叩门� �可停念佛，暂去开门接客无碍……一� ��无碍，方便自在。当然，能规定一个 时间，离诸杂缘，静下身心，一心念� �，那是最理想的办法。



所谓稳当，是说行者修念佛一法稳当� �险，绝不会出毛病，不必担心走火入� ��等事，真所谓“一句弥陀最方便，不 费工夫不费钱，简单稳当最保险，横� �三界到佛前。”



五、念佛，能往生弥陀净土。



念佛功德无量，但以往生弥陀净土为� �大功德，也是我们念佛的目的。对于� ��一点，大家要清清楚楚明明白白。我 们念的发愿文中就写得非常清楚：“� �此一报身，同生极乐国。”假如你将� ��佛的功德，用去求财求名，这虽无非 议，但太可惜了！就犹如一颗无价之� �的摩尼宝珠，拿去换几个桔子一样，� ��分可惜！要知荣华富贵乃三更梦，如 露如花如幻如电。要知享尽世福便又� �落，只有往生西方永脱轮回，才是究� ��。成佛后，再来度你的六亲眷属，乃 至一切众生，才是究竟安乐。才不违� �迦牟尼佛无问自说净土法门教人念佛� ��苦心，才不悖阿弥陀佛大悲之宏愿。



《无量寿经》说：“十方世界诸佛名� �，及菩萨众多往生者，但记其名，穷� ��不尽。十方法界众生往生西方者，亦 复穷劫不尽。”就说我们中国吧，有� �有姓有记载的往生西方者，亦是不可� ��算。



大家看过《净土圣贤录》，书中就收� �念佛往生者1230余人。就连鸡鹅等禽畜 类也有往生。民国时，谛闲法师在浙� �温州头陀寺当方丈，寺里有一只公鸡� ��嘎叭嘎叭地往生了。我们在座的各位 一定要争气，不要不如公鸡啊！



念佛还常得一切天神隐形守护，常得� �切菩萨时常守护，等等功德。印光法� ��说：“一句弥陀三根普被，统摄三藏 十二部经咒之王。”念佛功德无量，� �是求生西方才是念佛的究竟功德。



我们大家一起念南无阿弥陀佛，念的� �候呢，一定要调拍一致，音声柔和。� ��无阿弥陀佛六个字四拍，也就是“南 无”一拍，“阿弥”一拍，“陀”字� �拍，“佛”字一拍，共四拍。念佛时� ��依木鱼声整整齐齐，口念得清清楚楚 ，耳听得清清楚楚，心想得清清楚楚� �眼耳鼻舌身意都住于一句“南无阿弥� ��佛”佛号上，则六根都摄，净念相继 。



在绕佛时，脚步依念佛节拍慢行，念� �南无”时，抬起左脚向前迈下，念“� ��弥”时，抬起右脚向前迈下，念“陀 ”字时，抬前左脚向前迈下，念“佛� �字时，抬起右脚向前迈下。举步挺胸� ��腹凝神，抬脚向前迈下要用点力，并 观想地上生出莲花，我的脚正好踏在� �花上，一步一莲花，西方弥陀净土就� ��这里。明白吗？大家默然，肯定都已 明白。（文：正如法师）



弥陀口口称，白亳念念想，持此不退� �，决定生赡养。——延寿禅师诗




https://www.pusa123.com/pusa/wenhua/...i/110154.shtml

KỆ TÁN

QUÁN-ÂM ĐẠI-SỸ



觀音大士
悉號圓通
慈悲誓願最弘深
苦海度迷津
救苦尋聲
無剎不現身
南無觀世音菩薩摩訶薩 摩訶般若波羅蜜


https://lymtcanada.com/wp-content/me...D%E6%96%87.pdf

佛前大供



爐香乍爇 法界蒙熏 諸佛海會悉遙聞 隨處結祥雲
誠意方殷 諸佛現全身 南無香雲蓋菩薩摩訶薩﹝三稱﹞

南無靈山會上佛菩薩﹝三稱﹞
南無常住十方佛
南無常住十方法
南無常住十方僧
南無本師釋迦牟尼佛
南無消災延壽藥師佛
南無極樂世界阿彌陀佛
南無當來下生彌勒尊佛
南無十方三世一切諸佛
南無大智文殊師利菩薩
南無大行普賢菩薩
南無大願地藏王菩薩
南無大悲觀世音菩薩
南無大勢至菩薩
南無清淨大海眾菩薩
南無護法諸天菩薩
南無伽藍聖眾菩薩
南無歷代祖師菩薩
南無大聖緊那羅王菩薩

此上各聖號，皆週而復始，三遍。


曩謨薩縛怛他誐多。嚩嚧枳帝。唵。� �跋囉。三跋囉。吽。﹝三稱﹞


曩謨蘇嚧婆耶。怛他誐多耶。怛姪他� �唵。蘇嚕蘇嚕。缽囉蘇嚕。缽囉蘇嚕� ��娑婆訶。﹝甘露水真言，三遍﹞

此食色香味。上供十方佛。中奉諸聖� �。下及六道品。
等施無差別。隨願皆飽滿。令今施者� �。無量波羅蜜。三德六味。供佛及僧� ��法界有情。普同供養。

唵。誐誐曩。三婆嚩。伐日囉。斛。� �普供養真言，三遍﹞


天廚妙供。禪悅酥酡。戶唵蘇嚕薩哩� �。怛他阿誐多。
怛你也他。蘇嚕娑嚩訶。南無禪悅藏� �薩摩訶薩，摩訶般若波羅蜜。


========


延生堂迴向



 南無增福壽菩薩摩訶薩 （三遍）

 南無消災延壽藥師佛 （三遍）

 藥師灌頂真言

南謨薄伽伐帝皮殺社俱嚕畢琉璃缽喇� �喝囉舍也怛他揭多也阿囉喝帝三藐三� ��陀耶怛至他唵皮殺逝皮殺逝皮殺社三 沒揭帝莎訶（七遍）

佛光注照本命元辰災星退度福星臨 九曜保長生運限和平福壽永安寧願

消三障諸煩惱 願得智慧真明了
普願罪障悉消除 世世常行菩薩道



==========


往生堂迴向


 南無清涼地菩薩摩訶薩（三遍）
 南無蓮池海會佛菩薩 （三遍）
 佛說阿彌陀經（一卷）
如是我聞。一時佛在舍衛國，祇樹給� �獨園。與大比丘僧，千二百五十人俱� ��皆是大阿羅漢，眾所知識：長老舍利 弗、摩訶目犍連、摩訶迦葉、摩訶迦� �延、摩訶俱絺羅、離婆多、周利槃陀� ��、難陀、阿難陀、羅侯羅、憍梵波提 、賓頭盧頗羅墮、迦留陀夷、摩訶劫� �那、薄拘羅、阿㝹樓馱，如是等諸大� ��子。并諸菩薩摩訶薩：文殊師利法王 子、阿逸多菩薩、乾陀訶提菩薩、常� �進菩薩，與如是等諸大菩薩。
及釋提桓因等，無量諸天大眾俱。
爾時，佛告長老舍利弗：「從是西方� �過十萬億佛土，有世界名曰極樂，其� ��有佛，號阿彌陀，今現在說法。」
「舍利弗，彼土何故名為極樂？其國� �生，無有眾苦，但受諸樂，故名極樂� ��」「又舍利弗。極樂國土，七重欄楯 ，七重羅網，七重行樹，皆是四寶周� �圍繞，是故彼國名為極樂。」
「又舍利弗。極樂國土，有七寶池，� �功德水，充滿其中，池底純以金沙布� ��。四邊階道，金、銀、瑠瓈、玻瓈合 成。上有樓閣，亦以金、銀、瑠瓈、� �瓈、硨磲、赤珠、瑪瑙而嚴飾之。池� ��蓮花大如車輪，青色青光、黃色黃光 、赤色赤光、白色白光，微妙香潔。� �
「舍利弗。極樂國土，成就如是功德� �嚴。」

「又舍利弗。彼佛國土，常作天樂。� �金為地。晝夜六時，雨天曼陀羅華。� ��土眾生，常以清旦，各以衣祴，盛眾 妙華，供養他方十萬億佛，即以食時� �還到本國，飯食經行。」
「舍利弗。極樂國土，成就如是功德� �嚴。」復次舍利弗：「彼國常有種種� ��妙雜色之鳥：白鶴、孔雀、鸚鵡、舍 利、迦陵頻伽、共命之鳥。是諸眾鳥� �晝夜六時，出和雅音。其音演暢五根� ��五力、七菩提分、八聖道分，如是等 法。其土眾生，聞是音已，皆悉念佛� �念法、念僧。」「舍利弗。汝勿謂此� ��，實是罪報所生。所以者何？彼佛國 土，無三惡道。」「舍利弗。其佛國� �，尚無惡道之名，何況有實。是諸眾� ��，皆是阿彌陀佛，欲令法音宣流，變 化所作。」
「舍利弗。彼佛國土，微風吹動，諸� �行樹，及寶羅網，出微妙音，譬如百� ��種樂，同時俱作。聞是音者，自然皆 生念佛、念法、念僧之心。」「舍利� �。其佛國土，成就如是功德莊嚴。」� ��舍利弗。於汝意云何？彼佛何故號阿 彌陀？」「舍利弗。彼佛光明無量，� �十方國，無所障礙，是故號為阿彌陀� ��」「又舍利弗。彼佛壽命，及其人民 ，無量無邊阿僧祇劫，故名阿彌陀。� �「舍利弗。阿彌陀佛成佛以來，於今� ��劫。」「又舍利弗。彼佛有無量無邊 聲聞弟子，皆阿羅漢，非是算數之所� �知。諸菩薩眾，亦復如是。」
「舍利弗。彼佛國土，成就如是功德� �嚴。」「又舍利弗。極樂國土，眾生� ��者，皆是阿鞞跋致，其中多有一生補 處，其數甚多，非是算數所能知之，� �可以無量無邊阿僧祇說。」「舍利弗� ��眾生聞者，應當發願，願生彼國，所 以者何？得與如是諸上善人俱會一處� �」
「舍利弗。不可以少善根福德因緣，� �生彼國。」

「舍利弗。若有善男子善女人，聞說� �彌陀佛，執持名號，若一日、若二日� ��若三日、若四日、若五日、若六日、 若七日，一心不亂。其人臨命終時，� �彌陀佛，與諸聖眾，現在其前。是人� ��時，心不顛倒，即得往生阿彌陀佛極 樂國土。」「舍利弗。我見是利，故� �此言。若有眾生，聞是說者，應當發� ��，生彼國土。」「舍利弗。如我今者 ，讚歎阿彌陀佛不可思議功德之利。� �方亦有阿鞞佛、須彌相佛、大須彌佛� ��須彌光佛、妙音佛，如是等恆河沙數 諸佛。各於其國，出廣長舌相，遍覆� �千大千世界，說誠實言：『汝等眾生� ��當信是稱讚不可思議功德，一切諸佛 所護念經。』」
「舍利弗。南方世界，有日月燈佛、� �聞光佛、大燄肩佛、須彌燈佛、無量� ��進佛，如是等恆河沙數諸佛。各於其 國，出廣長舌相，徧覆三千大千世界� �說誠實言：『汝等眾生，當信是稱讚� ��可思議功德，一切諸佛所護念經。』 」「舍利弗。西方世界，有無量壽佛� �無量相佛、無量幢佛、大光佛、大明� ��、寶相佛、淨光佛，如是等恆河沙數 諸佛。各於其國，出廣長舌相，徧覆� �千大千世界，說誠實言：『汝等眾生� ��當信是稱讚不可思議功德，一切諸佛 所護念經。』」「舍利弗。北方世界� �有焰肩佛、最勝音佛、難沮佛、日生� ��、網明佛，如是等恆河沙數諸佛。各 於其國，出廣長舌相，徧覆三千大千� �界，說誠實言：『汝等眾生，當信是� ��讚不可思議功德，一切諸佛所護念經 。』」「舍利弗。下方世界，有師子� �、名聞佛、名光佛、達摩佛、法幢佛� ��持法佛，如是等恆河沙數諸佛。各於 其國，出廣長舌相，徧覆三千大千世� �，說誠實言：『汝等眾生，當信是稱� ��不可思議功德，一切諸佛所護念經。 』」「舍利弗。上方世界，有梵音佛� �宿王佛、香上佛、香光佛、大燄肩佛� ��雜色寶華嚴身佛、娑羅樹王佛、寶華 德佛、見一切義佛、如須彌山佛，如� �等恆河沙數諸佛。各於其國，出廣長� ��相，徧覆三千大千世界，說誠實言： 『汝等眾生，當信是稱讚不可思議功� �，一切諸佛所護念經。』」
「舍利弗。於汝意云何？何故名為一� �諸佛所護念經？」

「舍利弗。若有善男子、善女人，聞� �經受持者，及聞諸佛名者，是諸善男� ��、善女人，皆為一切諸佛之所護念， 皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提。� �故舍利弗，汝等皆當信受我語，及諸� ��所說。」
「舍利弗。若有人已發願、今發願、� �發願，欲生阿彌陀佛國者，是諸人等� ��皆得不退轉於阿耨多羅三藐三菩提， 於彼國土，若已生、若今生、若當生� �是故舍利弗，諸善男子、善女人，若� ��信者，應當發願，生彼國土。舍利弗 ，如我今者，稱讚諸佛不可思議功德� �彼諸佛等，亦稱讚我不可思議功德，� ��作是言：『釋迦牟尼佛能為甚難希有 之事，能於娑婆國土，五濁惡世，劫� �、見濁、煩惱濁、眾生濁、命濁中，� ��阿耨多羅三藐三菩提。為諸眾生，說 是一切世間難信之法。』」「舍利弗� �當知我於五濁惡世，行此難事，得阿� ��多羅三藐三菩提，為一切世間說此難 信之法，是為甚難。」
佛說此經已，舍利弗，及諸比丘，一� �世間天人阿修羅等，聞佛所說，歡喜� ��受，作禮而去。
 往生咒（三遍）
南無阿彌多婆夜。哆他伽多夜。哆地� �他。阿彌利都婆毗。阿彌利哆。悉耽� ��毗。阿彌例哆。毗迦蘭帝。阿彌例哆 。毗迦蘭多。伽彌膩。伽伽那。織多� �利。娑婆訶。 變食真言
囊謨薩瓦怛他也多 瓦盧枳帝 唵 三跋囉三跋囉吽（三遍） 甘露水真言
囊謨穌嚕婆耶 怛他也多耶 怛至他 唵 穌嚕 穌嚕缽囉穌嚕缽囉穌嚕娑婆訶（三遍� �
 普供養真言
唵 業業讓 三婆瓦瓦日囉斛（三遍）

蓮池海會 彌陀如來 觀音勢至坐蓮台接引上金台大誓弘開� �願離塵埃（南無蓮池會菩薩摩訶薩摩� ��般若波羅蜜）
願生西方淨土中九品蓮花為父母
花開見佛悟無生不退菩薩為伴侶
南無消災延壽藥師佛
三德六味 供佛及僧法界有情普同供養



https://www.chamshantemple.org/messa...7%E4%BE%9B.pdf

CÔNG-DỤNG KHI NIỆM DANH-HIỆU QUÁN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT



https://www.putuo.org.cn/oldData/fjcs/2077.shtml

KIM CANG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH

《金刚般若波罗蜜经》


https://www.yufotemple.com/view/2673

什么是佛咒


https://www.buddhismtoronto.com/cs/mantra-0.1.php

地藏法門的修持方法


https://www.ddm.org.tw/xmnews/cont?x...20272946408971

為什麼佛菩薩福德智慧越來越圓滿，� �是能感受到有情眾生的痛苦？

為什麼佛菩薩福德智慧越來越圓滿，� �是能感受到有情眾生的痛苦？



解答法師：釋如法
這個問題的核心應是佛菩薩的智慧福� �增長時，痛苦應該隨即減少或消滅。� ��感受到眾生的痛苦時，應該自己會感 到痛苦。但是佛菩薩的心一定會感受� �眾生之苦，這二者合起來，不就看似� ��違了嗎？

這個問題可以分幾個層次來說。

第一是，佛菩薩必然會感受到眾生的� �苦，但是感受到眾生的痛苦，是否自� ��一定會感受到痛苦呢？不一定。在《 入行論》中就有提到有人問說：「或� �大悲多生苦，何故慇勤令生起？」意� ��大悲心會感受到別人的痛苦而產生痛 苦，那麼為何還要努力生起大悲心？� �天菩薩答道：「菩薩思維眾生苦，悲� ��何嘗令苦生。」看看我們自己的現況 與菩薩的現況，就會明白，到底是念� �生苦的菩薩痛苦，還是我們這些沒有� ��悲心的有情比較痛苦？顯然，菩薩雖 然具有大悲，但是他的生命是解脫痛� �的，所以有感受眾生痛苦的大悲心，� ��必自己就會比較痛苦。

已經現證空性，盡斷煩惱的佛菩薩，� �全不會因為大悲而生起痛苦。再退一� ��說，尚未現證空性的菩薩，即便因為 感受眾生的痛苦而生起大悲，也是非� �值得的。《入行論》中說：「若以一� ��為方便，即能消滅眾多苦，諸具悲者 於自他，悉皆應令生彼苦。」由於生� �大悲心，繼而會消滅眾多苦，如果因� ��悲心這一苦能消滅眾苦，那也是太值 得了。所以具有悲心的人，會設法令� �他都生起感受眾生諸苦的悲心。所以� ��階的菩薩，即便仍會因為悲心而受苦 ，但其所滅除的苦更多，相比之下是� �常值得的，所以即便苦也要生起大悲� ��

再其次，即便悲心會生起一些苦受，� �那是純粹的痛苦嗎？《入行論》接著� ��探討了這個問題：「若能如是修相續 ，樂求息滅他人苦，猶如鳧雁見蓬池� �不勞驅遣自趣入。」想要息滅他人之� ��，已經成為菩薩的續流，這時候菩薩 生起悲心而除他人苦，已經不是像我� �想像的那樣是一件辛苦的事情，相反� ��，對菩薩而言，那就像水鳥見到水池 一般，不用策發，自然就會想要趣入� �這才是菩薩真實感受到的狀態。因此� ��從這個層次來看，佛菩薩福德智慧越 來越圓滿，還是能感受到有情眾生的� �苦，並沒有相違之處。



https://www.amrtf.org/zh-hant/%E7%82...F%97%E5%88%B0/

未來星宿
慈感多千
再來處世息冤愆
念眾罪哀憐
功德周圓
福利廣無邊
南無普賢王菩薩摩訶薩（三稱）



https://lymtcanada.com/wp-content/up...E%E7%94%A8.pdf

在修習佛法後，對財富不求大富大貴� �夠用就好，只是有錢就可以多做些功� ��嘛。

（先唸《皈依偈》三遍、《四無量心� �三遍：
　　　諸佛正法聖僧眾，
　　　直至菩提我皈依，
　　　以我佈施等功德，
　　　為利眾生願成佛。（三遍）
願一切眾生具足樂及樂因; 　　
願一切眾生永離苦及苦因; 　　
願一切眾生不離無苦之樂 　　
願一切眾生遠離愛憎住平等捨（三遍� �）

然後開始念：
頂禮南無大黑天
祛病賜福屬第一
我今至誠歸命彼
惟願加持諸眾生
法界所顯忿怒尊，
不離自性之護法，
您是忿怒金剛手，
頂禮智慧大黑天。

咒文 – 108遍——
曩謨三曼多‧沒馱喃‧ 唵‧摩訶迦羅耶娑婆訶‧

念懺悔文(觀想一切有情與己同念)：
往昔所造諸惡業
皆由無始貪嗔癡
從身語意之所生
一切我今皆懺悔

願以此功德，
莊嚴佛淨土，
上報四重恩，
下濟三途苦；
若有見聞者，
悉發菩提心，
盡此一報身，
同生極樂國。

願以此功德，回向給……（盡虛空遍� �界一切眾生，願一切眾生都獲得暫時� ��足安樂，最終成佛）。弟子***誠心供 奉大黑天神，現在我們很窮沒有福報� �希望大黑天神能夠賜予我們多些財富� ��報，繼而能做多些功德，請大黑天神 您賜我們福報及財富。感恩。
三禮拜

之後吃換下來的貢品 喝紅酒 。

附錄：佛說摩訶迦羅大黑天神經
爾時，如來告大眾言·今此大會中，有 大菩薩·名曰「大福德自在圓滿菩薩」 ·此菩薩往昔，成等正覺·號大摩尼珠� ��如來。今以自在業力故，來娑婆世界 ，顯大黑 天神·是大菩薩大會中，即起座，合掌 白佛言：我於一切貧窮無福眾生，為� �大福德，今現優婆塞形，眷屬七母女� ��，三界游現，欲與一切眾生福德·唯� ��世尊，為 我說大福德圓滿陀羅尼·爾時，世尊開 貌含笑，說咒曰：

曩謨三曼多。沒馱喃。唵。摩訶迦羅� �。娑婆訶。

爾時，世尊告大眾言：此天神咒，過� �無量諸佛出世不說。若未來惡世中，� ��諸貧窮人，聞此陀羅尼名者，當知是 人，降大摩尼寶珠，湧出無量珍寶。� �時，大黑天神白佛言：若有末法中眾� ��，持此咒者，我體若五尺，若三尺， 若五寸，刻其形象，安置伽藍，若崇� �家內，我遣 七母女天眷屬，八萬四千人福德神，� �行十方，每日供養一千人。若我所說� ��虛妄者，永墮惡趣，不還本覺。若又 以種種珍果、美酒等供養者，將降甘� �·時一切大眾，皆大歡喜，信受奉行� �作禮而去




http://mahakala.book853.com/wap.aspx...1&cp=2&cid=173

https://youtu.be/KWANZAAZQUo?si=xHPL5jMKhailIhQT

Thờ Tượng Phật Trong Nhà Cần Biết Điều Này ( Rất quan trọng ) - Thiền Sư An Lạc Hạnh

(https://www.youtube.com/watch?v=KWANZAAZQUo / https://youtu.be/KWANZAAZQUo?si=xHPL5jMKhailIhQT)

Pháp danh, pháp tự, pháp hiệu có ý nghĩa là gì?



https://phatgiao.org.vn/phap-danh-ph...gi-d55049.html

Pháp danh, pháp tự, pháp hiệu có ý nghĩa là gì?



https://phatgiao.org.vn/phap-danh-ph...gi-d55049.html

Chú thích:



(<1><1>) Có tài liệu nói ông sinh năm 1764.

(<2><1>) Viêm Thiên (炎天): Sách Lã thị Xuân thu ghi: Phương Nam gọi là Viêm Thiên. Chú: "Nam phương
tháng năm kiến ngọ, là trung tâm của lửa. Lửa đứng đầu nóng bức, cho nên mới gọi là Viêm Thiên".

(<3><2>) Quế Hải (桂海): Biển Nam Hải có nhiều quế nên gọi là Quế Hải. Thơ "Viên Thái úy thúc tùng giá" của Giang Yêm: Văn Chẩn bạt Quế Hải, Thanh giáo chúc băng thiên.

(<4><3>) Nguyên mạng bao (元命苞): Cũng viết 元命包 là một loại sách sấm kí coi về âm dương của Xuân thu. Sách này đã thất lạc.

(<5><4>) Khiên Ngưu (牽牛): Tên ngôi sao. Thời xưa lấy Khiên Ngưu làm biệt danh của Ngưu Tú, nay đều
cho là tên riêng của Hà Cổ. Ngưu Tú là một ngôi sao trong Nhị thập bát tú, là ngôi sao thứ hai của chùm sao Huyền Võ, có 6 sao, đều thuộc tòa Ma Yết.

(<6><5>) Nam Đẩu (南斗): Còn gọi là Đẩu Tú, là tên một ngôi sao. Sách Tinh kinh chép: "Năm ngôi Đẩu Tú ở về phía tây Nam của Hoạn tinh, chủ về cân đong, đo lường".

(<7><6>) Hoài Hải: (chưa tra cứu được).

(<8><7>) Thiên Hà (天河): Còn gọi là Ngân Hà, Tinh Hà, Minh Hà, Giáng Hà, Trường Hà, Thu Hà, Ngân Hoàng, Ngân Hán, Thiên Hán, Vân Hán, Hà Hán, Tinh Hán, Thiên Hàng, Thiên Tân, chỉ dãy ngôi sao tập hợp thành một chuỗi dài vô cùng, màu mây trắng rất dễ nhìn thấy.

(<9><8>) Dự Chương (豫章): Tên đất xưa, là vùng đất Hán Đông, Giang Bắc, tức tại Giang Bắc, Hoài Nam, Trung Quốc ngày nay.

(<10><9>) Cối Kê (會稽): Tên quận do nhà Tần thiết lập, nay ở phía đông Nam tỉnh Giang Tô và tỉnh Chiết Giang. Đời Tống đổi làm phủ Thiệu Hưng.

(<11><10>) Thuần Hỏa (鶉火): Tên sao, còn gọi là Tâm Tú, Liễu Tú, là một trong Nhị thập bát tú, là ngôi thứ năm trong bảy ngôi sao Thương Long, thuộc Yết Tòa. Tâm Tú còn được gọi là Thương tinh.

(<12><11>) Liễu - Tinh - Trương (柳 - 星 - 張): Đây là ba ngôi sao thuộc phương Nam trong Nhị thập bát tú. Sao Liễu tức sao Thuần Hỏa (xem chú thích chữ Thuần Hỏa bên trên). Sao Tinh là một ngôi sao trong Nhị thập bát tú, là ngôi thứ hai trong chòm sao bảy ngôi Chu Điểu. Sao Tinh có bảy ngôi, 6 ngôi thuộc Trường Xà tòa, chỉ riêng sao Tinh là một tòa chiếu sáng lẻ loi. Sao Trương là sao Thuần Vĩ ( xem chú thích sao Thuần Vĩ bên dưới).

(<13><12>) Thuần Vĩ (鶉尾): Tên sao còn gọi là Trương Tú, là một trong Nhị thập bát tú, là ngôi thứ năm trong chòm sao Chu Điểu, có 6 ngôi tất cả, đều thuộc Trường Xà tòa.

(<14><13>) Tiền Hán thư - Địa lý chí (前漢書地理志): Tiền Hán tức thời kỳ đầu nhà Hán tính từ Hán Cao Tổ Lưu Bang sáng nghiệp cho đến Nhụ Tử Anh. Hậu Hán tính từ Hán Quang Vũ cho đến Hiến Đế. Tiền Hán thư - Địa lý chí có lẽ là sách địa lý trong Hán thư thời Tiền Hán.

(<15><14>) Vụ Nữ (務女): Tên ngôi sao, tức là Nữ Tú, Tu Nữ, là một trong Nhị thập bát tú, là ngôi sao thứ ba trong chòm sao Huyền Vũ bảy ngôi. Sách Nhĩ nhã chép: "Vụ Nữ tức sao Tu Nữ". Sách Bát nhã cũng viết: "Tu Nữ là sao Vụ Nữ".

(<16><15>) Tinh kinh (星經): Tên sách thiên văn xưa. Tống sử Nghệ văn chí có "Cam Thạch vu hàm thị Tinh kinh" một quyển, "Lưu Biểu Tinh kinh" một quyển.

(<17><16>) Tu Nữ (須女): Tu Nữ tức sao Vụ Nữ bên trên.

(<18><17>) Thẩm Hoài Viễn (沈懷遠): (Tra chưa ra).

(<19><18>) Nam Việt chí (南越志): Có lẽ là sách viết về nước Nam Việt bên Trung Quốc. Xưa Hán Cao Tổ
phong Triệu Đà làm Nam Việt vương. Sau khi Triệu Đà mất, đến đời Ai vương, Thái hậu họ Cù vốn người Hán muốn dâng nước cho nhà Hán bị Tể tướng Lữ Gia giết, tôn lập Kiến Đức làm vua (tức Thuật Dương vương). Sau Hán cử Lộ Bác Đức sang đánh bắt được Lữ Gia, Nam Việt diệt vong.

(<20><19>) Đường thư, Thiên văn chí (唐書天文志): Sách thiên văn trong bộ Đường thư. Đường thư chia ra Tân Đường thư và Cựu Đường thư. Tân Đường thư do Âu Dương Tu và Tống Kì đời Tống soạn gồm 225 quyển. Cựu Đường thư gồm 200 quyển do Lưu Hú đời Hậu Tấn phụng sắc soạn.

(<21><20>) Sơn đường khảo sách (山堂考索): Tên sách do Chương Dư Ngu đời Tống soạn, tiền tập 60 quyển, hậu tập 65 quyển, tục tập 56 quyển, biệt tập 25 quyển. Tiền tập chia ra làm 30 loại, hậu tập chia ra làm 7 loại, tục tập 15 loại, biệt tập 11 loại, đề mục đều khác nhau, nhưng đại để phần nọ bổ sung cho phần kia nên thể thức rất phức tạp, tuy nhiên dẫn cứ sâu sắc, khảo biện tinh tường, là một quyển sách tốt thời Nam Tống.

(<22><21>) Quỳnh Hải (瓊海): Còn gọi là Quỳnh Châu, Quỳnh Châu đảo, tức đảo Hải Nam ngày nay, ở phía nam huyện Quỳnh Sơn, tỉnh Sơn Đông.

(<23><22>) Sử ký, Thiên quan thư (史記 - 天官書): là sách Thiên quan trong bộ Sử ký, tức sách thiên văn thời xưa. Thiên quan là từ chỉ tinh quan trong môn thiên văn, bởi tinh tòa có thứ bậc cao thấp cũng giống như tôn ti trong quan chức triều đình, cho nên mới gọi là Thiên quan.

(<24><23>) Hồ (弧): tức sao Hồ Thỉ (弧矢). Theo sách thiên văn Sử ký Thiên quan thư thì ở dưới sao Thiên Lang có bốn ngôi sao gọi là Hồ hướng thẳng vào sao Thiên Lang (Chính nghĩa): Chín ngôi sao Hồ ở đông nam sao Lang, là cây cung của trời. Hồ Thỉ hướng thẳng về sao Lang. Sách Tống sử Thiên văn chí cũng chép: "Chín ngôi sao Hồ Thỉ tại đông nam là sao Lang, là cây cung của bầu trời".

(<25><24>) Lang (狼): Tức sao Thiên Lang (天狼). Theo sách Sử ký, Thiên quan thư: "Phía đông có một ngôi sao lớn gọi là Thiên Lang". Sách Tấn thư, Thiên văn chí: "Sao Thiên Lang ở về phía đông nam của sao Đông Tỉnh". Lang là sao man dã, chủ xâm lược. Xét sao Thiên Lang thuộc tòa Đại Khuyển, sắc xanh trắng, sáng nhất trong nhóm các hành tinh.

(<26><25>) Lão Nhân (老人): Tức sao Nam Cực Lão Nhân (南極老人) Theo sách Sử ký, Thiên quan thư thì dưới sao Lang gần mặt đất có một ngôi sao lớn gọi là Nam Cực Lão Nhân. Tấn Chước chú "Lang tỉ địa" là chỗ sao Lang gần đất nhất". (Chính nghĩa: "Ngôi sao Lão Nhân ở tại phía nam của sao Hồ gọi là Nam Cực). Sách Quan tượng ngoạn chiêm: "Ngôi sao Lão Nhân ở phía nam Hồ Thỉ còn gọi là sao Nam Cực Lão Nhân, chủ thọ khảo, cho nên còn gọi là Thọ tinh". Xét sao Lão Nhân thuộc tòa Long Cốt, tên Tây là Canopus, màu xanh trắng lợt, cách phía nam Thiên Lang ước 360, chỉ tháng hai mới xuất hiện chếch ở phụ cận Nam thiên địa bình, cho nên ít ai thấy được ngôi Thọ tinh này. 12.000 năm sau khi sao Chức Nữ ở cương vị Bắc Cực tinh thì sao Lão Nhân thành sao Nam Cực.

(<27><26>) Đông Tỉnh (東井): Tên sao, tức Tỉnh Tú, là một trong Nhị thập bát tú, cũng là ngôi sao đầu trong chòm sao Chu Điểu 7 ngôi gồm tám vì sao thuộc tòa Song Tử.

(<28><27>) Đây là quan niệm thiên văn thời 200 năm trước.

(<29><28>) Tô Thức người Mi Sơn đời Tống, con Tô Tuân, anh Tô Triệt, tự Tử Chiêm, đỗ Tiến sĩ năm Gia Hựu, sung sử quán. Vì dâng sớ lên Thần Tông can việc thi hành tân pháp của Vương An Thạch nên bị đày đi Hàng Châu, Hồ Châu, Hoàng Châu, Huệ Châu, Quỳnh Châu. Lúc ở Hoàng Châu, xây nhà triền núi phía đông (Đông Pha) nên xưng là "Đông Pha cư sĩ". Đến đời Triết Tông gọi về làm quan trải nhiều chức, đến Đoan Minh điện Thị độc học sĩ, khi mất được thụy là Văn Trung.

(<30><29>) Đây là cách lý giải gần với khoa học của Trịnh Hoài Đức. Thuở đó dân gian cho rằng người bị sét đánh là do ăn ở ác đức bị trời phạt.

(<31><30>) Ly phương (離方): Quẻ Ly thuộc phương Nam, vậy Ly phương là phương Nam. Quẻ này (Ly thượng, Ly hạ) thuộc tượng hỏa, nhựt điện, trung nữ.

(<32><31>) Ngũ Lãnh (Lĩnh) (五嶺): Chữ Lĩnh, Tiền Hán thư và Hậu Hán thư đều viết là 領. Hán thư, Trương Nhĩ truyện: Nam hữu Ngũ Lĩnh chi thú. Phục Kiền chú: "Sơn Lĩnh có năm ngọn, cho nên gọi là Ngũ Lĩnh. Địa giới xứ Giao Chỉ và Hợp Phố có các ngọn núi đó". Xét lời chú giải của Sư Cổ: "Lời giải thích của Phục Kiền là nhầm. Lĩnh là phía tây, là Nam Hoàng Sơn, Đông cùng ở biển, là giới hạn của một ngọn núi, nhưng gọi tiêu chí chung là Ngũ Lĩnh". Sách Quảng Châu ký của Bùi Thị thì Ngũ Lĩnh là "Đại Dữu, Thỉ An, Lâm Hạ, Quế Dương, Yết Dương (tức Đô Bàng)". Còn Nam Khang ký của Đặng Đức Minh thì cho Ngũ Lĩnh là: Đại Dữu Lĩnh, Quế Dương Kỵ Điền Lĩnh, Cửu Chân Đô Bàng Lĩnh, Lâm Hạ Mạnh Chữ Lĩnh, Thỉ An Thành Việt Lĩnh. Còn theo sách Độc sử Phương Dự kỷ yếu thì Ngũ Lĩnh là 5 con đường nhập lĩnh: Một là đường từ Phước Kiến vào Quảng Đông Tuần Mai, hai là đường từ Nam An Giang Tây vào Nam Hùng Quảng Đông, ba là đường từ Hồ Nam vào Liên huyện Quảng Đông, bốn là từ Đạo Châu Hồ Nam vào Quảng Tây, năm là từ Toàn Châu Hồ Nam vào Tịnh Giang Quảng Tây.

(<33><32>) Người làm nghề hạ bạc rất chú trọng tới con nước. Trong thực tế, tháng 10 âm lịch là cường
triều to nhất.

(<34><33>) Cũng theo thực tế, ngày 17 âm lịch nước rong cao nhất vì có câu tục ngữ Nước mười bảy nhảy bờ.

(<35><34>) Nước ươn rong là do nước lớn chưa dứt thì tới cữ nước ròng, nước ròng chưa kịp rút thì gió đạp nước biển vào nên nước ròng phải dừng lại, do đó nước cứ lình bình một thời gian không ròng rồi lớn lại.

(<36><35>) Theo Histoire du Viet Nam của Lê Thành Khôi, 1 thước ta bằng 0,425 m. Năm 1900, triều đình Huế định lại một thước ta bằng 0,4 m. Còn một thước Trung Quốc bằng 0,325 m.

(<37><36>) Huyện, đạo tức quận và hạt đạo. Nhiều huyện thành một đạo, nhiều đạo thành một trấn. Nếu hiểu đạo là "đạo binh" là nhầm, tỉ như "Long Xuyên đạo" là hạt đạo Long Xuyên (Cà Mau) thuộc trấn Hà Tiên, chớ không phải "Đạo binh tỉnh Long Xuyên".

(<38><37>) Khiên dương (愆陽): là ánh dương quang nhiều quá. Sách Tả truyện, Đông vô Khiên dương chú: Khiên (愆) nghĩa là "nhiều quá". Dương (陽) nghĩa là "ánh nắng mặt trời".

(<39><38>) Suy chữ phong (瘋) vừa có nghĩa là bịnh phong điên vừa bịnh phong hủi, nhưng trong ngữ cảnh này có lẽ nghĩa "phong hủi" thích hợp hơn, vì đoạn văn đang tả bịnh từ da. Nhưng cũng có thể hiểu là bịnh phong thấp, phong hàn cũng được vì không có chi tiết nào xác định tác giả muốn nói về bịnh phong nào!



2. Sơn Xuyên Chí (Về núi sông)

Núi non là xương của đất, sông nước là máu của đất, núi sông ấp ủ sinh dưỡng lưu thông, mà tạo nên đất đai một phương vậy. Những bậc anh hùng hào kiệt, trung thần liệt nữ cũng nhân đó mà sản sinh ra. Cũng ở đó sinh ra nhiều vật quý phát triển và bao của cải sinh sôi không gì là không đầy đủ. Tuy sách vở trong ngoài (<1><1>) có chỗ chép chỗ không, tên gọi xưa nay cũng khác, ấy là tùy vào từng thời đại, tùy từng vùng đất mà cách gọi có chỗ không giống nhau.

Sách Quản tử (<2><2>) chép: Trong thiên hạ có 5.370 ngọn núi có tiếng. Hoài Nam tử nói: Núi ở Nam Cực gọi là Thử Môn (<3><3>). Sử ký (<4><4>) chép: Trong thiên hạ có 8 ngọn núi lớn, 3 ngọn ở ngoài, còn Trung Quốc có 5 ngọn. Sách Thập châu ký (<5><5>) chép: nhà Phật bảo trên đỉnh núi Tu Di có 4 ngọn núi đứng cao vút lên, mỗi ngọn đều cao 700 nhận (<6><6>), mỗi ngọn chủ một phương trong thiên hạ.
Nam thiên hạ gọi là châu Diêm Phù Đề (<7><7>). Địa lý thư chép: Núi Thái Tổ là ngọn núi cao nhất, là nơi phát tích xưa cũ của một phương <1b>, các long mạch đều xuất phát từ đó. Nguyên trung ký chép: Trong thiên hạ nước là vật nhiều hơn cả; nâng trời, đỡ đất, chỗ cao chỗ thấp không đâu là không đến, muôn vật đều được thấm nhuần. Vật luận chép: Cái thành lập ra trời đất là nước, nước là gốc của trời đất, việc nhả ra nguyên khí, phát ra nhật nguyệt, giăng bày tinh tú, tất cả đều do nước mà hình thành, ngoài 9 châu ra (<8><8>) đều là nước cả. Nay xem lại các sách thì trong khoảng trời đất, núi sông chiếm phần lớn; người xưa đều ước lược lấy lý mà bàn một cách tổng quát chưa thể khảo cứu đến cùng để định ra tên gọi của nước, chỉ biết mỗi phương có trưởng một phương, tùy theo núi cao sông lớn của phương đó mà phân làm thân chính tổ tông rồi chia ra ngành dòng con cháu dẫy đầy ra mà tiếp tục nhau, đại để là theo người ở tại địa phương đó xưng hô mà đặt ra tên tuổi mà thôi, không cần câu nệ rằng núi sông ấy từ đâu dẫn đến, mà đắm chìm vào những điều nghe biết cũ trong sách xưa chép ra mà làm gì!




Chú thích:

(<1><1>) Nguyên văn viết trung ngoại (中外). Trung (中) chỉ ở trong nước, tức Trung Quốc. Ngoại (外) chỉ ở ngoài nước Trung Quốc, tức tứ di.

(<2><2>) Quản tử (管子): Tên sách gồm 24 quyển. Bản cũ đề "Quản Trọng đời Chu soạn", nhưng nội dung sách phần nhiều chép những việc sau khi Quản Trọng đã qua đời, điều đó chứng tỏ sách đã được người sau thêm vô nhiều điều. Nguyên bổn (bản) gồm 86 thiên, nay thất lạc 10 thiên. Chú của sách nầy xưa ghi do Phòng Huyền Linh soạn. Theo Triều thị độc thư chí thì sách nầy chính do Duẫn Tri Chương chú. Chữ tử chỉ là chữ đệm, Quản tử tức Quản Trọng, Tướng quốc của Tề Hoàn công.

(<3><3>) Thử Môn: (暑門): Sách Trụy hình của Hoài Nam Tử chép: "Nam Phương là núi của Nam Cực, là Thử Môn (Cửa Nóng)". Phương Nam thạnh dương, chứa ẩm nơi đó, cho nên mới gọi là Cửa Nóng.

(<4><4>) Sử ký (史記): Sách gồm 130 quyển do Tư Mã Thiên đời Hán tiếp tục công trình của cha là Đàm mà soạn thành, chép sự việc từ đời Hoàng Đế cho đến Hán Quang Vũ gồm 12 thiên Bản kỷ để tự thuật các đế vương, 10 thiên Biểu để quán nhật nguyệt, 30 thiên Thế gia để tập thuật công hầu, 70 thiên Liệt truyện để chép chuyện sĩ thứ, 8 thiên Thư. Tổng cộng 130 thiên.

(<5><5>) Thập châu ký (十洲記): Chỉ một quyển, gọi đủ là Hải nội Thập châu ký. Bản xưa đề là "Đông Phương Sóc đời Hán soạn". Thập châu là: Tổ, Doanh, Huyện, Viêm, Trường, Nguyên, Lưu, Sanh, Phụng Lân, Tựu Quật các châu. Về sau thêm vô mấy châu nữa là: Thương Hải Đảo, Phương Trượng Châu, Phù Tang, Bồng Khâu, Côn Luân.

(<6><6>) Nhận: (仞): Theo Từ Hải (bộ từ điển do Thư Tân Thành chủ biên - chú của Bt), một nhận bằng tám thước đời Chu, tức bằng 6,48 m. Nhưng cũng có sách nói một nhận bằng một tầm. Thường nhận là một đơn vị chung chung dùng để đo phỏng chiều cao một cách đại khái như Sơn cao thiên nhận, ý nói núi cao lắm.

(<7><7>) Nam thiên hạ diêm phù đề: (南天下閻扶提): Kinh Phật cho rằng trong bốn bể quanh Tu Di Sơn có bốn châu lớn gọi là Tứ đại Bộ châu. Đó là: Đông Thắng Thần châu, do thân hình châu nầy rất thù thắng địa hình như bán nguyệt, mặt người cũng thế. Nam Thiệm Bộ châu tức Nam Diêm Phù Đề; Thiệm là tên một thứ cây, châu nầy do tên cây mà thành, địa hình như thùng xe, mặt người cũng thế. Tây Ngưu Hóa châu và Bắc Câu Lư châu. Cõi Nam thiên hạ diêm phù đề hiểu theo nghĩa hẹp là đất Ấn Độ theo vũ trụ quan thời cổ đại.

(<8><8>) Cửu châu (九洲): Thời xưa Trung Quốc phân thiên hạ ra làm chín châu. Có ba cách phân cửu châu khác nhau là: Vũ Cống cửu châu, Nhĩ Nhã cửu châu và Chu Lễ cửu châu. Vũ Cống cửu châu đời Hạ: Duyện, Ký, Từ, Thanh, Dự, Kinh, Dương, Ung, Lương. Nhĩ Nhã cửu châu đời Thương: Ký, Dự, Từ, Ung, Kinh, Dương, Duyên, U, Dinh. Chu Lễ cửu châu đời Chu: Dương, Dinh, Dự, Thanh, Duyên, Ung, U, Ký, Tính.

(<9><9>) Trấn: Nên hiểu đây là trấn lỵ (Bt).

(<10><10>) Theo cuốn Petit cours de géographie de la Basse Cochinchine (PCGBC) của Trương Vĩnh Ký in năm 1875 thì Bửu Phong sơn là núi Lò Gốm, bởi khi xưa đây là nơi làm gạch làm gốm, còn gọi là Đào Lư, Đào Cang (Gò Đào). Tiếng Khơ me là Phnom Dan Dàv.

(<11><11>) Thiền sàng: Đá bằng phẳng, các thiền sư dùng nơi đây làm giường, làm sập nằm nghỉ, như thiền sàng trong chùa.

(<12><12>) Sông Phước Long tức là sông Đồng Nai. Sông nầy cũng còn gọi là Phước Giang, bắt nguồn rất xa từ núi Thần Qui vùng cao nguyên Tây Bắc của Trấn Biên nơi vùng dân tộc ít người (Cao nguyên Langbiang - Lâm Đồng). Khi chảy xuống gần biển lại thành sông Tân Bình, Phước Bình.

(<13><13>) Dặm là dịch chữ Lý (里) ở nguyên văn. Một lý, tức dặm bằng 576 m (mètres) (xem thêm chữ Xích ở phần từ vựng). Theo Histoire du Việt Nam của Lê Thành Khôi, 1 dặm ta = 720 m. Đơn vị đo chiều dài của ta xưa qui ra mét (mètre) theo Tây phương không thống nhất.

(<14><14>) Chúng tôi dịch hệ vì trong thực tế, núi Châu Thới nằm trơ trọi một mình không có dính liền với các núi tả trong đoạn vốn nằm rất xa núi cái Châu Thới. Núi Thần Qui cũng vậy, vì tác giả miêu tả cả một hệ núi theo đường chéo nam bắc, tây đông, lấy núi Thần Qui làm giao điểm. Các núi liên hệ này nằm rất xa núi Thần Qui, như núi Bà Đen ở tận Tây Ninh, núi Thùy Vân ở tận bãi biển Vũng Tàu, trong khi núi Thần Qui ở cực tây giáp với trấn Bình Thuận.

(<15><15>) Phước giang: Tên gọi tắt của sông Phước Long giang tức sông Đồng Nai hiện nay.

(<16><16>) Nguyên văn viết Phần tu chi địa (焚須之地) Phần tu có nghĩa đốt hương (phần hương) để tu hành. Chữ "Phần tu" này thoát ý từ chữ "Huân tu" (薰須) là tiếng nhà Phật. Huân có nghĩa là xông hơi cho đượm thấm, tu là tu hành, tức lấy đức tu thân, như lấy hương thơm xông ủ áo quần, cho nên gọi là huân tu. Phần tu chi địa có nghĩa là "chỗ tu hành".

(<17><17>) Theo Từ Nguyên, 1 dặm = 576m Þ 445 dặm = 257 km.

(<18><18>) Nguyên văn viết Vị cư Hợi Long (亥竜) tức long mạch ở về ngôi hợi, tức vị trí tây bắc.

(<19><19>) Hỏa tinh (火星) theo sách Phong thủy, núi cao nhọn gọi là hỏa tinh, nhưng đây cũng có thể là tên núi.

(<20><20>) Nguyên văn viết chữ Nôm (每}) là Mọi Xoài, nhưng người địa phương gọi là Mô Xoài, chúng tôi xin dịch Mô Xoài, tức vùng Đồng Xoài Bà Rịa ngày nay. Hai chữ Nôm 每} đã có nhiều cách đọc khác nhau: Mỗi Xu, Mũ Xuy, Mũi Xuy, Mũi Xoài. Huỳnh Tịnh Của trong Đại Nam quấc âm tự vị dịch Mọi Xoài là đúng với âm của hai chữ Nôm trên. Trương Vĩnh Ký chịu khó tìm hiểu tận địa phương thì nhân dân ở đây gọi là núi Mô Xoài. Do đó ông chép trong sách PCGBC là Mô Xoài.

(<21><21>) Bà Địa: Tức Bà Rịa.

(<22><22>) Núi Thùy Vân: Ở bãi Sau Vũng Tàu.

(<23><23>) Tức núi Bà Đen ở Tây Ninh.

(<24><24>) Dân địa phương chỉ gọi tắt là Chợ Lò, nay là ấp Thiết Tượng (鐵匠) có nghĩa là Lò Thợ Rèn, nhưng có nhà khảo cổ viết sách giải thích "Thiết Tượng" là "mỏ sắt to bằng con tượng", hoặc có một số người cho rằng "Thiết Tượng" là con voi sắt, (có lẽ do nhầm chữ tượng (匠) vốn có nghĩa là thợ với chữ tượng (象) là con Voi). Ấp này ở xóm Cầu Ván, xã An Hòa, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai.

(<25><25>) Theo quyển sáu, trang 5718 hạ sách Phật Quang đại từ điển chú thì Tăng hay gọi đủ là Tăng Già, tiếng Phạn là Sạm - gha, tiếng Pali đồng, là từ chỉ chung Tì Khâu hay Tì Khâu Ni, nhưng về sau Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam lại phân biệt Tỳ Khâu Ni là ni, còn Tì Khâu (Kheo) là tăng, vậy dùng từ "Nữ tăng" để chỉ tì kheo ni, hay ni cô, bà vãi gì đều được cả.

(<26><26>) Có người địa phương cho biết đây là núi Lang Giao. Thật ra chữ 廊 nếu đọc theo chữ Hán là lang, còn đọc theo chữ Nôm là làng. Văn bản của Trịnh Hoài Đức không làm dấu nên chưa rõ chữ này là Hán hay Nôm. Chúng tôi theo sách PCGBC của Trương Vĩnh Ký phiên âm là Làng Giao.

(<27><27>) Dũng đạo (甬道): Lối giữa. Ngày xưa quan đi đắp đường cao hơn hai bên gọi là dũng đạo.

(<28><28>) Nguyên văn in kèm bản dịch Viện Sử học do Nhà xuất bản Giáo dục in năm 1998 (xin viết tắt là VSH) chép 185 dặm, nguyên văn do Viện Hán Nôm lưu trữ (xin viết tắt là VHN) cũng chép 185 dặm, chỉ có nguyên văn in kèm bản dịch của Nguyễn Tạo chép 80 dặm. Có thể 80 dặm là nhầm, vì núi Sa Trúc, tức núi Nứa Nhỏ vùng Long Thành gần núi Giồng Dài, núi Bà Vãi Lượng, mới gần Trấn Biên hơn núi Bà Rịa nhiều, tức cách làng An Hòa chừng 10 dặm, cách trấn chừng 30 dặm, còn đây là núi Nứa Lớn ở vùng Bà Rịa cách xa trấn hơn Bà Rịa. Vậy xin chọn cách trấn 185 dặm.

(<29><29>) Chằm: Vùng đất thấp bỏ hoang, thường bị ngập nước (Bt).

(<30><30>) Theo Trương Vĩnh Ký, Tắc Ký còn có tên Nôm là Cửa Lấp hay Giếng Bộng.

(<31><31>) Nguyên văn viết $婆% tức "Mũi Bà Khịt". Chữ Nôm % nầy Thượng Tân Thị dịch là "Hét", bản
dịch của VSH dịch là "Khế". Tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính và Tự điển chữ Nôm của tác giả người Nhật Yonosuke Takeuchi đều phiên âm là Khịt nhưng viết là . Tuy nhiên, Trương Vĩnh Ký, trong PCGBC cho núi này có tên cũ đọc theo tiếng Khơ me là Phnom Sek, có nghĩa "núi Kec" (Tự điển Khơ me - Pháp của T. B. Bernard dịch Sek là perroquet: có nghĩa là con kéc). Có thể núi này có tên trong thư tịch là "Bà Khịt" và được người địa phương gọi theo tên cũ của Khơ me là Bà Kéc? Bản đồ của Taberd in năm 1838 cũng ghi mũi này là "Mũi Bà Kéc". Ngoài ra nguyên văn in kèm bản dịch của Nguyễn Tạo lại chép là 潔 và dịch giả Tu Trai đọc là "Khiết".

(<32><32>) Kim Sơn - Trung Linh (金山中冷): Suối Trung Linh ở Kim Sơn, nước rất ngon ngọt, nay ở phía tây bắc huyện Trấn Giang, tỉnh Giang Tô. Sách Trung triều cố sự chép: Lúc Lý Đức Dũ ở triều đình, có người thân vâng mệnh vua đi sứ Kinh Khẩu. Lý căn dặn người đó: "Ngày trở lại hãy mang về cho tôi một bầu nước suối Trung Linh ở núi Kim Sơn vùng sông Dương Tử nhé". Truyện "Gia Định Thành Thông Chí " được copy từ diễn đàn Lương Sơn Bạc (LuongSonBac.com)

(<33><33>) Ba Lăng - Bạch Hạc (巴陵白鶴): Suối Bạch Hạc ở Ba Lăng vùng Tây Bắc huyện thành Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, nước trong ngọt nổi tiếng, nấu trà rất ngon.

(<34><34>) Giản Phố (柬埔): Cù lao nầy nguyên có tên là Giản Phố châu, nhưng do chữ giản (柬) và chữ đông (東) tự dạng trông rất dễ lầm nên có lẽ đã bị đọc lầm.

(<35><35>) Chú thêm của dịch giả về niên hiệu các đời vua tương ứng (Bt).

(<36><36>) Bản VHN chép Tống Văn (文) Đại.

(<37><37>) Thiên tổng (千總), Bá tổng (百總) là chức quan võ ở tam đại doanh có từ đời nhà Minh, do các quan có công to đảm nhiệm, nhưng về sau thì quyền chức dần dần bị xem nhẹ, đến đời Mãn Thanh thì chỉ là chức quan võ cấp thấp, lục quân và hải quân đều có cả, như Doanh thiên tổng.

(<38><38>) Một trượng (丈) bằng 10 xích (尺 - thước) tức bằng 3,2 m, hoặc 4 m tùy lúc, tùy nơi.

(<39><39>) Nguyên văn viết: Đại bán chi (大半之) có nghĩa "bề to bằng nửa bề dài", dịch thoát cho dễ hiểu là "bề ngang bằng nửa bề dài".

(<40><40>) Đường (唐) là một triều đại văn trị, võ công rạng rỡ của Trung Quốc, nên người Trung Quốc tự xưng mình là Đường nhân, nước Trung Quốc là Đường Sơn hay Đường. Vì khách buôn là người Trung Quốc, nên hồi Đường là trở về Trung Quốc.

(<41><41>) Tây Sơn dấy loạn: Do Trịnh Hoài Đức là đại thần nhà Nguyễn nên gọi Tây Sơn là "dấy loạn". Xin phiên dịch đúng theo ngôn phong của tác giả.

(<42><42>) Trốn, chuồn (Bt).

(<43><43>) Cù lao Tân Triều ngoài tiếng tăm về trầu còn vang danh về bưởi. Bưởi Biên Hòa, nhất là Tân
Triều, vỏ mềm, ruột to, múi mọng nước, lại rất ngọt.

(<44><44>) Cù lao Tân Chánh theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC còn gọi là Đồng Sứ, và theo di cảo của ông có tên tiếng Khơ me cũ là Kòh Krec.

(<45><45>) Bắc lưu, trung lưu, nam lưu là tính các đoạn sông theo chiều bắc nam. Nếu tính theo chiều
ngọn ra vàm thì gọi là thượng lưu, trung lưu, hạ lưu.

(<46><46>) Kiên Giang đây là sông Kiên Giang của Biên Hòa, không phải Kiên Giang, Rạch Giá.

(<47><47>) Sông Bé gọi là Tiểu Giang, cũng còn gọi cách khác là Tiểu Thủy.

(<48><48>) Sách hay sóc là buôn sóc của người Khơ me.

(<49><49>) Theo Vương Hồng Sển trong cuốn Tự Vị tiếng Việt miền Nam thì Võ Tam và Võ Viên có thể là Dõ Tam và Dõ Viên. Dõ có nghĩa là chốn canh phòng giặc, nghĩa như là đồn, tương tự tên các địa phương khác có chữ Võ như Võ Sa, Võ Đắc, cũng chính là Dõ Sa, Dõ Đắc.

(<50><50>) Nguyên văn viết: 吸吸. Hai chữ này nếu đọc theo âm Hán Việt là Cấp cấp, nếu đọc theo âm Nôm là hấp hấp hay cộp cộp đều là tượng âm tiếng nước sông chảy xiết va vào vách núi mà phát ra. Chỗ này, xin dịch là núi "Cộp Cộp" (hay Hấp Hấp)

(<51><51>) Nguyên văn chép núi x. Chữ x nầy là chữ Nôm, trong cả hai tự điển tiếng Nôm của Vũ Văn Kính và của Yonosuke Takeuchi đều ghi phát âm hai cách là mép và bập. Xin chọn chữ "Bập" (vì sông này khi nước chảy tuôn cọ vào đá phát ra tiếng kêu "Bập bập, cộp cộp"), và dịch là núi Sông Bập.

(<52><52>) Không nên lầm với Hậu Giang của hệ sông Cửu Long miền Tây.

(<53><53>) Thiết Tràng (鐵場) có lẽ là con sông Bùng Binh ngày nay nối sông An Hòa, Bến Gỗ với sông Lá Buông. Thiết tràng có nghĩa là "nơi nấu sắt" khi xưa.

(<54><54>) Rạch Lò Thổi chảy qua xóm Thiết Tượng (鐵匠) tức xóm Lò Rèn, nay là xóm Cầu Ván, xã An Hòa.

(<55><55>) Nguyên văn viết cái ('). Chữ ' này cả hai cuốn tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính và Yonosuke Takeuchi đều âm là dứt, nhưng chúng tôi xin chọn "Cái Tắt" theo Trương Vĩnh Ký. (Xem thêm chú thích "Cái Tắt Cầu Sơn" ở sau).

(<56><56>) Nguyên văn viết: 攔污. Lan (攔) có nghĩa là "ngăn chặn" hàm ý "gạn lọc". Ô (污) có nghĩa là cặn cáu, tức con sông gạn đục làm trong nước các con sông khác chảy về đây. Trương Vĩnh Ký gọi theo người địa phương là sông Chàng Hảng, tức hình thế hợp lưu này như người đứng chàng hảng (đứng dạng chân ra).

(<57><57>) Người Nam Bộ đọc là chại.

(<58><58>) Tam Giang - Nhà Bè (xin xem chú thích ở chữ nầy).

(<59><59>) Đồng Chân: Nguyên văn viết Đồng Chân (同真), các sách khác viết Đồng Chơn, Đồng Tuyên, nhưng trong di cảo của TVK lại căn cứ theo tên Khơ me cũ: Péam prêk tranchick Kran mà ghi là Đồng Tranh. Aubaret trong dịch bản Gia đinh Thung chi cũng dịch là "Don Tranh" tức Đồng Tranh vậy.

(<60><60>) Phân thủ (分守) là đồn thủ ngự phụ cho đồn thủ ngự chánh.

(<61><61>) Nguyên văn viết: 翰戛, tra tự điển Nôm không thấy, chúng tôi đành đọc theo âm Hán Việt là Hàn Kiết (xin được chỉ giáo).

(<62><62>) Thuộc man (屬蠻) là dân tộc ít người đã "thuộc hóa", "thuần hóa" sống hiền lành gần người Kinh. Ngược lại với thuộc man là "ác man" tức người dân tộc còn hoang dã sống trong rừng sâu (theo cách gọi xưa).

(<63><63>) Di cảo Trương Vĩnh Ký chép Đồng Mun tức cánh Đồng Đen (Mun) do tiếng Khơ me Kompon là cánh đồng, Khmau là đen, mun.

(<64><64>) Nguyên văn viết: (枉 tức suối Uổng, nhưng nguyên văn bản dịch của VSH lại chép là suối Đỗ ((杜). Aubaret cũng dịch là suối Uổng (Giadinh Thungchi P. 166: "Ton thuyen (Tôn Tuyền) vulgairement appellé Xuoi uong").

(<65><65>) Đảo Thủy giang (倒水江) tức sông Nước Lộn. Tên chữ của "sông Nước Lộn" nầy có sách chép là "Đảo Thủy giang" có sách chép là "Hỗn Thủy giang" nhưng theo Trương Vĩnh Ký thì chính là Hiệp Thủy giang. "Đảo Thủy", "Hỗn Thủy" và "Hiệp Thủy" đều có nghĩa là "nước lộn" như nhau.

(<66><66>) Vì kỵ húy tên vua Hoằng Lịch (Càn Long) nhà Đại Thanh nên phải đọc trại đi là Võ Thủ Huồng. Cầu Thủ Huồng giữa Tân Vạn và chợ Đồn (Biên Hòa) tương truyền do Võ Thủ Huồng xây dựng đến nay vẫn còn.

(<67><67>) Băng Bột giang (冰渤江): Nguyên văn ở cả GĐTTC và Đại Nam nhất thống chí đều chép 冰渤 tức Băng Bột. Thượng Tân Thị dịch là Thủy Bột, Nguyễn Tạo dịch là Băng Bột, nhóm dịch giả VSH dịch là Băng Bọt, Trương Vĩnh Ký cho là Thủy Vọt. Có lẽ Thượng Tân Thị nhầm chữ Băng (冰) thành Thủy (水). Nhóm dịch giả VSH nhầm Bột (渤) thành Bọt (浡). Trương Vĩnh Ký nếu dịch chữ Băng Bột (冰渤) thành Thủy Vọt (水)) cũng nhầm.

Trong thực tế sông Băng Bột hay Thủy Vọt không ai biết là sông gì, ở đâu, chỉ căn cứ theo điều Trịnh Hoài Đức tả thì đoán nó chính là phần ngọn con sông Sài Gòn, chảy gần tới Thủ Dầu Một gọi là sông Thị Tín, chảy ngang tòa bố Thủ Dầu Một gọi là sông Thủ Dầu Một, và chảy xuống tới đầu Sài Gòn thành sông Tân Bình.

(<68><68>) Nguyên văn sào sư (篙師) chỉ có nghĩa là kẻ chống cây sào đẩy ghe chớ không phải "bậc sư" về đi ghe.

(<69><69>) Tà là tiếng Khơ me có nghĩa là "ông" dùng gọi người lớn tuổi.

(<70><70>) Nguyên văn chữ Nôm 哈 cả hai cuốn Tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính và Yonosuke Takeuchi người Nhật đều đọc là Hóp, Hớp, hoặc Ngáp. Xin chọn cả ba vì không thể xác định được.

(<71><71>) Nguyên văn bản VSH chép 14 dặm, nguyên văn in kèm bản Nguyễn Tạo chép 20 dặm, nguyên văn VHN lưu trữ chép 54 dặm.

(<72><72>) Nguyên văn "ác man" (惡蠻), cần dịch là "Mọi dữ", phân biệt với "thuần man".

(<73><73>) Chữ "Giồng" ở đây có nghĩa là một chuỗi dài gò nỗng. Nguyên văn chép "Lão Tố Cương" (老素岡) cũng có nghĩa là "gò Lão Tố", nhưng người địa phương quen gọi đất ấy là "Giồng Ông Tố" (nay thuộc quận 9, thành phố Hồ Chí Minh).

(<74><74>) Nguyên văn viết *+ không phải Châu Tì, Châu Phê, Thù Thì. Đã tra nhiều từ điển chữ Nôm nhưng không thấy, xin tạm dịch "Châu Phê".

(<75><75>) Nguyên văn viết塞,, đọc là Tắc Ký. Trương Vĩnh Ký trong PCGBC cũng chép là Tắc Kí, tên Nôm là Cửa Lấp hay Giếng Bọng. (Tên Cửa Lấp này được ghi rất rõ trong bản đồ An Nam đại quốc của Taberd, ấn hành năm 1838.)

(<76><76>) Một tầm (尋) bằng 8 thước ta, tức 3,2 m (mètre).

(<77><77>) Vũng Tàu: Tiếng Pháp gọi là Cap Saint Jacques, cũng còn gọi là Ô Cấp, Thuyền Úc.

(<78><78>) Nguyên văn đoạn nầy viết: 赤藍 phải đọc là Xích Lam. Trương Vĩnh Ký trong PCGBC lại viết là Xích Ram. Ram chữ Nôm viết là - tức chữ Lam có bộ hỏa bàng. Mà đúng là Xích Ram vì ở câu đầu phần toàn thành Cương vực: Gia Định vị cổ, Chân Lạp chi địa, Đông Nam tế hải hữu Xích Ram Cần Giờ... Tác giả viết chữ Ram có bộ Hỏa (-) hẳn hoi.

(<79><79>) Trượng (丈) bằng 10 thước ta = 4 mét.

(<80><80>) Dà, đước, sú, vẹt, cây mắm là những cây vùng rừng ngập mặn ở diên (duyên) hải.

(<81><81>) Thương loa (蒼螺): Ốc xanh, là con ốc len vỏ màu xanh, thịt có gân màu xanh đeo ở cây mắm, cây vẹt vùng rừng ngập mặn ngoài bãi biển.

(<82><82>) Cà Mau còn gọi là đạo Long Xuyên. Đạo Long Xuyên này hoàn toàn không phải tỉnh Long Xuyên (thuộc An Giang) sau này. Thời Trịnh Hoài Đức chưa có tỉnh Long Xuyên.

(<83><83>) Nguyên văn diên cách (沿革) có nghĩa là theo thể chế cũ mà sửa mới lại, vậy nên dịch là "sửa đổi".

(<84><84>) Các phủ phía bắc: tức các phủ Bình Thuận, Thái Khang (Khánh Hòa), Bình Định....

(<85><85>) Ý nói hai nơi Phan Rang, Phan Rí có nhiều cá ngon; Đồng Nai, Bà Rịa có nhiều gạo tốt.

(<86><86>) Thiết âm là cách mượn âm hai chữ để phiên âm, tức lấy phụ âm chữ đầu ráp với nguyên âm hay khuôn âm chữ sau để phát âm, như "Lực địa thiết" thì dùng phụ âm Lờ (L) của chữ Lực + với khuôn âm "ịa" của chữ Địa để đọc thành Lịa.

Vì người Hoa phát âm chữ R không được nên tất cả âm R họ đều viết thành âm L như Phan Rí thành Phan Lý, Phan Rang thành Phan Lang, Pari (Paris) thành Ba Lê. Vậy âm Bà Rịa được viết thành Bà Lịa (婆利). Về điểm này có thể Trịnh Hoài Đức đã nhầm khi cho rằng Bà Rịa (Bà Địa) của dinh Trấn Biên (Biên Hòa) là xứ Bà Lịa (婆利) mà sách Tân Đường thư đã miêu tả. Xứ Bà Lịa mà sách Tân Đường thư miêu tả là xứ Bornéo, hoặc xứ Kalimantan, hay đúng nhứt có lẽ là xứ Bali của Indonésia. Theo quyển Từ Hải của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ấn hành năm 1989 thì Bà Lịa là tên nước xưa, đất xưa, hoặc có người cho rằng ngày nay là đảo Kalimantan của Indonésia, hoặc đảo Bali của Indonésia, mà sách Tùy thư, Nam man liệt truyện, cùng sách Đường thư, Nam man liệt truyện đều có kể đến nước Bà Lịa ấy cũng còn gọi là Mã Lễ (Bà Lịa giả, cổ quốc danh, cổ địa hoặc dĩ vi tại kim Ấn Độ Nê Tây Á Gia Lý Man Đan Đảo (...) hoặc dĩ vi tại kim Ấn Độ Nê Tây Á Ba Ly (...) đảo. Tùy thư Nam Man liệt truyện hòa Đường thư Nam Man liệt truyện hữu chuyên ký thuật. Diệc viết Mã Lễ). Thời Trịnh Hoài Đức, kiến thức địa lý hải ngoại của người Việt rất hạn hẹp mà sách vở của Trung Quốc thời đó lại không có chữ La Tinh như ngày nay nên khó đoán định là chuyện thường.


Chú thích:

(<1><87>) Núi Bà Đinh tức Bà Đen cũng còn gọi là Chơn Bà Đen hay Chiêng Bà Đen. Di cảo của Trương Vĩnh Ký gọi theo tên cũ của Khơ me là Phnom Cơn Bà Đèn. Người dân địa phương cũng như khách hành hương đều thành kính gọi kiêng húy là núi Bà Thâm!

(<2><88>) Hồ tăng là tăng nhân người Ấn Độ.

(<3><89>) Đối chiếu đoạn tả sông Băng Bột (Thủy Vọt) và sông Tân Bình nầy, sẽ thấy sông Băng Bột là khúc trên của Tân Bình, sông Tân Bình là đoạn dưới của Băng Bột, thực tế hai sông là một.

(<4><90>) Hải để võng (海底網) là miệng đáy đặt ngoài biển, cách thức cũng như đáy sông nhưng to rộng hơn.

(<5><91>) Nò rạo: Là một hình thức đăng lớn ở biển để bắt cá lớn.

(<6><92>) Hải Cảng Lôi Lạp, còn đọc là Lôi Rạp, Soi Rạp, Soai Rạp. Xin chọn đọc là Soi Rạp.

(<7><93>) Nguyên văn Qui phu thư ký mỗ (歸夫書記某) nghĩa là "về với chồng là thư ký nọ". Chữ mỗ (某) chỉ một người không rõ họ tên, ta quen dịch là nọ. Ban đầu đọc đoạn văn nầy dễ thắc mắc: tại sao gọi bà Khánh là bà Nghè, tức vợ ông Nghè, là vợ ông Tiến sĩ trong khi chồng bà Khánh chỉ là một viên thư ký (không phải chức vụ của một ông Tiến sĩ)? Thường các ông Tú tài được sung vào chức thư ký biên chép ở các nha huyện thời đó. Tự điển chữ Nôm của Yonosuke Takeuchi ở trang 358 ghi rõ chữ Nôm nghè (儀) có hai nghĩa:

- Nghĩa thứ nhất là ông Nghè, tức ông Tiến sĩ thời xưa.

- Nghĩa thứ hai là ông thư ký, ông nhân viên văn phòng để các quan lớn sai phái mà ông Yonosuke Takeuchi đã chú bằng chữ Hán là Vương triều thời đại dịch nhân nghĩa là "kẻ để sai phái thời vua chúa" (翁儀:王朝時代役人). Như vậy bà Nghè chỉ có nghĩa là bà vợ một ông thư ký thường như Trịnh Hoài Đức đã nói rõ trong đoạn văn tả sông Bình Trị.

(<8><94>) Sông Bà Nghè hay Thị Nghè, người Pháp gọi là Arroyo de l'Avalanche.

(<9><95>) Nguyên văn viết 丐'橋山 tức phải đọc theo chữ Nôm là Cái Dứt Cầu Sơn, vì chữ ' nầy ở cả hai cuốn Tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính và Yonosuke Takeuchi đều đọc là Dứt, còn chữ Tắt có nghĩa (đường) tắt, thì chỉ sách Takeuchi có và viết熄 chớ không phải '. Tuy nhiên, toàn bộ quyển GĐTTC, thấy chữ Tắt đều được khắc in là '. Vậy nơi đây xin đọc là Cái Tắt Cầu Sơn cho hợp với tên địa phương, và Kính Châu ở trước cũng xin đọc là cù lao Cái Tắt, cũng như Tắt Cây Sung ở phần sau.

(<10><96>) Nguyên văn viết 老y. Chữ y nầy tra tự điển Nôm chưa thấy! Thượng Tân Thị phiên là Đuôn e chưa đúng vì con đuôn phải viết là /. Nhóm dịch giả VSH đọc Dong cũng chưa đúng vì Dong phải viết là 炵. Di cảo của Trương Vĩnh Ký ghi là đầm Lão Đống hợp với tên gọi của người địa phương, chính là đầm Gò Vấp ở Gia Định giáp với Hốc Môn hiện nay.

(<11><97>) Nguyên văn viết {. Chữ { tra tự điển chưa thấy. Bản dịch của nhóm dịch giả VSH ghi là "Bến Lầy" có lẽ chưa chính xác vì chữ lầy phải viết là淶 , 1 ,2. Nguyên văn đính kèm bản dịch của Nguyễn Tạo viết là仍 nên ông ghi là bến. Nguyên văn bản lưu trữ của VHN viết là 34 tức đò (4). Tra cứu văn Nôm và tục danh Nam Bộ, thường thấy có chữ汲 đọc là ngập, tự dạng rất giống chữ扔 trong nguyên văn, mà nghĩa cũng hợp với nội dung vì chằm Nhu Nê (濡泥) có nghĩa là chằm Thấm Ướt Bùn Sình, tức hàm ý ngập nước quanh năm. Vậy xin tạm chọn chữ nầy vì e rằng thợ khắc thiếu một nét khiến cập (及) thành nãi (乃) từ đó dẫn tới chữ { tìm không thấy thay vì là chữ ngập (汲).

(<12><98>) Xem chú thích ở đoạn nói về Tra Giang.

(<13><99>) Tầm Long尋竜. Người Khơ me miền dưới ở các vùng Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh, Châu Đốc, Việt Nam gọi sang sông là Chhlâng, cũng đọc Chhlon, tiếng Khơ me Krọms (Khơ me miền dưới) đọc trại thành Tầm Lon, người Việt đọc nhại theo thành Tầm Long; chuyển âm Nam Bộ thành Tầm Luông.

(<14><100>) Tức ô rô, vì chữ Hán không diễn âm R được, nên thay bằng âm L, nên rô viết thành lô.

(<15><101>) Nguyên văn viết là 5. Chữ Nôm 5 có thể đọc là trầu hay rau, nhưng chúng tôi chọn "rau" vì đây là thứ cây mọc thành lùm ở bờ sông nước mặn cạnh ô rô, cóc kèn, đọt non có thể bẻ chấm mắm chưng ăn rất ngon, cọng già chặt phơi khô bó thành chổi ráng, là thứ chổi tiện dụng ở Nam Bộ, tên chữ Hán là Thủy vi (tức cây lau nước).

(<16><102>) An Thông Hà (安通河) là khúc sông Sài Gòn từ rạch Ong Nhỏ vô Chợ Lớn.

(<17><103>) 1 tầm = 3,2 m. Vậy 2129 tầm bằng (3,2 x 2129) = 6.812 m.

1 dặm = 720 m. Vậy 9,5 dặm = (720 m x 9,5) = 6812 m. Vậy 2.129 tầm tương đương 9 dặm rưỡi.

(<18><104>) Tiếng Nam Bộ không gọi con sông đào là kênh mà gọi là kinh như "kinh Xáng", "kinh Tàu Hũ" "cầu Kinh" chẳng hạn." Kinh Ruột Ngựa" là tên dân gian quen gọi từ lâu.

(<19><105>) Nguyên văn viết: 三榕. Chữ 榕 có thể đọc Dung hay Dong và có nghĩa là cây Đa, hay cây Si.

(<20><106>) Chữ Nôm viết là 6, đọc khóm như nhóm dịch giả VSH là không chính xác. Chữ Nôm 6 đọc là cụm; tên gọi Ba Cụm hiện còn thông dụng trong nhân dân.

(<21><107>) Quang Hóa nay là Trảng Bàng ở Tây Ninh.

(<22><108>) Nguyên văn sỉ tư ước (恥私約) có nghĩa là thẹn chuyện tự ước hẹn với nhau không đợi lịnh mẹ cha chớ không phải thẹn chuyện hẹn hò gặp gỡ riêng tư.

(<23><109>) Nguyên văn là trĩ kinh (雉經) có nghĩa là dùng thòng lọng thắt cổ tự tử, đồng nghĩa như tự ải.

(<24><110>) Cám cảnh chuyện tình Đôi Ma, năm 1896 một người Trung Quốc chủ nhơn hiệu thuốc bắc Nhơn Ái Đường ở Mỹ Tho và ông Thượng Tân Thị hồi năm 1907 mỗi người làm một bài thơ vịnh. Nay xin chép ra: (Trích Tự vị tiếng Việt miền Nam của Vương Hồng Sển).

Bài của ông chủ Nhơn Ái Đường: Bài của Thượng Tân Thị:

Vực thẳm cây cao chiếm một tòa Trải qua Rạch Kiến ác chinh chinh

Sống không lẻ cặp chết đôi ma Nghe nói đôi ma bắt lạnh mình

Hồn hoa đem gởi chòm mây bạc Thảm nỗi con nhà sanh bất hiếu

Phách quế nương theo bóng nguyệt tà Ngán cho giọt nước khéo vô tình

Con nước chảy ròng rồi kế lớn Sống thề chưa vẹn duyên kim cải

Tấm lòng có bậu lại cùng qua Thác nguyện cùng theo chốn thủy tinh

Căn duyên ai khiến xui cho đấy Ai hỏi hồn thiêng như có biết

Tiếng để ngàn thu cũng cũng là. Tiếng đời lượn sóng nỗi linh đinh.

(<25><111>) Chiêu trùy hay Keo hoa là tên chức quan rất to của Khơ me, tương đương chức Phụ chính đại thần và thường do các hoàng thân đảm nhiệm.

(<26><112>) Nặc Ong Yêm tức Neac ang Eng, con của Nặc Ong Non (Neac ang Non).

(<27><113>) Thành La Vách trên đất Khơ me là thành Lovek ở Oudong.

(<28><114>) Châu phê: Chữ vua phê dùng màu son đỏ, nên về sau cái gì vua ban cũng gọi là châu phê như ruộng châu phê tức ruộng do vua ban thưởng.

(<29><115>) Kỳ binh (奇兵) tức quân phục kích thừa lúc địch bất ý đề phòng mà ùa ra đánh.

(<30><116>) Nguyên văn viết 甫甫 tức Phủ Phủ, có lẽ là bản gỗ khắc nhầm, vì thực tế tại địa phương vùng Trà Cú có chợ Bo Bo mà chữ Nôm phải viết là 脯脯. Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC thì kinh này gọi là Tà Cú, Trà Cú hay Lợi Tế Hà. Có lẽ từ tiếng Khơ me Thkó đọc trại ra là Tà Cú, Trà Cú!

(<31><117>) Sông Hưng Hòa (興和江) tức sông Vàm Cỏ Tây, Pháp gọi là Vaico Occidental, chảy từ Tân An tới Miếu Ông, khi chảy qua làng Hưng Hòa có tên là Hưng Hòa giang.

(<32><118>) Sông Khê Lăng (溪陵江): Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC thì sông Khê Lăng tức rạch Khe Răng thuộc vùng Sài Gòn là không phải sông Khê Lăng ở sông Quang Hóa vùng Tây Ninh. Truyện "Gia Định Thành Thông Chí " được copy từ diễn đàn Lương Sơn Bạc (LuongSonBac.com)

(<33><119>) Cái Bát, nguyên văn VHN lưu trữ viết 丐扒, chữ Nôm 扒 đúng ra phải đọc là bớt, nhưng trong ngữ cảnh nầy phải đọc là bát. Nguyên văn bản VSH viết đúng Cái Bát (丐撥).

(<34><120>) Cái Cậy (Cạy): Nguyên văn viết 丐7, chữ Nôm 7 đúng ra phải đọc là cậy, nhưng trong ngữ cảnh nầy phải đọc là cạy. Trong Nam đi ghe ban đêm thấy ghe đi ngược chiều hô bát là lấy mũi qua phải, thì ghe kia cũng phải hô bát là lấy mũi qua phải cho khỏi đụng. Khi nào vào bến muốn quẹo trái mới được hô cạy.

(<35><121>) Theo quan điểm đương thời của Trịnh Hoài Đức.

(<36><122>) Mạch (陌): Xưa dùng như chữ bách (百) là một trăm gián, tương đương 60 hoặc 70 đồng kẽm, là đơn vị tiền tệ nhỏ nhất. Còn tiền là đơn vị lớn hơn nhiều, 60 tiền bằng một quan.

(<37><123>) Côn Lôn (崑侖) còn gọi là Côn Nôn, Côn Sơn, Sondun, Poulo Kondur, đảo Bầu Bí, là quần đảo gồm 14 hòn ở cách cửa sông Bassac 84 km, dài 15 km, bề ngang chỗ rộng nhất là 9 km, chỗ hẹp nhất là 3 km, diện tích 7.728 ha, có 70 mẫu ruộng đã thuộc, Pháp gọi là Poulo condore, và dùng làm nơi đày tù khổ sai, chủ yếu là tù chính trị.

(<38><124>) Đồ Bà (闍|) tức từ người Việt mình dùng để gọi người Chà Và như Chà Và Châu Giang, Chà Và Mã Lai, Chà Và Nam Dương nhưng không phải người Chà Ấn Độ. Ở phần cuối sách Trịnh Hoài Đức có chú thích và qua đó ta biết đây là người Chà ở đảo Malacca (Mãn Lạt Gia hay Ma Lục Giáp).

(<39><125>) Nguyên văn viết 竹9. Chữ này Vương Hồng Sển ghi là Trúc Bài hay Trúc Bè. Nhóm dịch giả VSH dịch thành ra là Bè Tre. Có lẽ các tác giả đã phỏng đoán vì chữ này tra tự điển Hán Nôm đều không thấy.



https://lichsuhuyenbivietnam.blogspo...h-hoai-uc.html

Chú thích:

(<1><126>) Nguyên văn bản in kèm bản dịch của Nguyễn Tạo chép "Kiến Định (定) giồng". Nguyên văn VHN lưu trữ cũng chép Kiến Định. Nhưng nguyên văn in kèm bản dịch của nhóm dịch giả VSH thì lại chép "Kiến An (安) giồng" Thật ra cả ba bản nguyên văn nêu trên chỉ là bản sao chép viết tay mà sai sót rõ nét thì rất nhiều, nhưng dị bản này thật khó xác định mà bản in khắc gỗ thì không còn nên đành lấy theo số đông "Kiến Định".

(<2><127>) Dự (蕷), tức Thự dự (薯蕷) là củ mài, ăn và làm thuốc được, còn gọi là Hoài sơn (懷山)

(<3><128>) Giồng Lữ (呂墥). Theo người dân địa phương Cai Lậy, Đồng Tháp thì đây là giồng Lũy, gò Lũy, tức tên giồng mà ngày xưa quan binh đã đắp lũy, đóng đồn (壘墥).

(<4><129>) Giồng Sao: Nguyên văn viết 墥:. Chữ : nầy tra trong tự điển Nôm không thấy.

(<5><130>) Tập Đình hầu là người khách Quảng Đông tính rất hung bạo, nhiều lần Nguyễn Nhạc muốn giết đi. Tập Đình biết ý phản lại Tây Sơn làm loạn, sau đó chạy về Quảng Đông và bị Tổng đốc nhà Thanh bắt giết.

(<6><131>) Tức Thủ Dầu Một, nay là thị xã tỉnh lỵ Bình Dương.

(<7><132>) Ý chịu tang cho Thái Thượng vương Duệ Tông và Tân Chánh vương (Mục vương) bị Tây Sơn giết.

(<8><133>) Hào Hàm (崤函): Chữ Hào (崤) cũng viết là B. Hào Sơn cũng viết là Hào Cốc (崤谷) là góc phía đông của ải Hàm Cốc, cho nên ải Hàm Cốc cũng gọi là Hào Hàm. Hàm Cốc quan là một cửa ải rất vững chắc của nhà Tần (Trung Quốc), nay thuộc vùng Hà Nam.

(<9><134>) Ngô giang (吳江): Là tên tắt của Ngô Tùng giang (吳淞江) ở cảnh địa tỉnh Giang Tô, xưa gọi là Lạp Trạch, cũng gọi là Tùng giang (松江), Nam giang, Tùng Lăng giang, Ngô Thục giang, tục gọi là Giang Châu hà, cửa sông gọi là Ngô Tùng khẩu. Sông này chặn ngay yết hầu của Trường Giang, là một cửa sông cực kỳ quan yếu của miền Nam Trung Quốc.

(<10><135>) Thường Sơn xà (常山蛇) Tức rắn Thường Sơn ở Cối Kê rất lợi hại, cắn mổ được đủ hướng. Ai vô ý nắm bắt phía đầu thì đuôi nó ngoặt về trước chích nọc độc ngay. Ai nắm đuôi để bắt thì bị đầu nó quay lại cắn. Còn ai đè nó ở giữa lưng thì đầu đuôi cùng quay lại cắn chích, còn gọi là Suất Nhiên. Nhân rắn độc dữ chống đỡ được nhiều phía tấn công nên Tôn Võ Tử có đặt ra một trận pháp gọi là Thường Sơn Xà trận, trận thế ứng đối mọi phía như thân con rắn Thường Sơn. Cửa ải Kiếm Các vùng Thiểm Tây có rất nhiều loại rắn nầy gián tiếp ngăn chặn quân địch tấn công ải.

(<11><136>) Phụ ngung hổ (負嵎虎): Ta thường đọc là phụ ngung hổ tức cọp tựa góc núi ăn thua đủ. Loài cọp khi bị săn đuổi túng thế đổ quạu trụ lại dựa lưng vào góc núi chống cự là rất nguy hiểm. Sách Mạnh Tử nói: "Có đám đông rượt hổ. Hổ trụ lại dựa lưng góc núi chống cự, chẳng ai dám tới gần". (Hữu chúng trục hổ, hổ phụ ngung,vô cảm xanh). Lương Sơn Bạc là cái chằm, nơi cát cứ của 108 tay hảo hán do Tống Giang cầm đầu hồi đời Tống chống lại triều đình. Danh tiếng anh hùng Lương Sơn Bạc được miêu tả sinh động trong truyện Thủy Hử.

(<12><137>) Nguyên văn viết chữ Nôm chó (C) hơi mờ nhòe trông giống như chữ Hán vãng (往) nên có sách đọc là giồng Vãng (chờ chỉ giáo).

(<13><138>) Nguyên văn viết結 tức Kết, nhưng người địa phương gọi đây là giồng Két.

(<14><139>) Bản nguyên văn do VHN lưu trữ chép 88 dặm (八十八里).

(<15><140>) Súc (畜): tức là vùng cư dân của một bộ lạc, tiếng Nôm đọc là sóc. Ngày nay, ở miền Tây Nam bộ có rất nhiều sóc của người Khơ me, cũng như ở Tây Nguyên có nhiều "buôn" của người dân tộc. Thật ra sóc là âm của tiếng Khơ me Srok chỉ một làng xóm.

(<16><141>) Nguyên văn "Hoa dân", chữ Hoa (華) có nghĩa là tinh hoa, vàng son rạng rỡ, văn minh. Người Trung Quốc tự xưng mình là Trung Hoa, còn chung quanh đều là "man di, mọi rợ". Người Việt xưa cũng bắt chước tự xưng mình là "Hoa nhân", để phân biệt với các "man di" xung quanh là Thượng, Lào, Miên (Campuchia), Tiêm La (Thái Lan). Ai cũng có tinh thần tự tôn dân tộc quá đáng.

(<17><142>) Nguyên văn viết 奇婚 tức Kỳ Hôn nhưng còn gọi theo tên ngoài là Trà Hôn hay Cà Hôn.

(<18><143>) Chữ này nguyên văn có bản chép液, có bản chép掖 nhưng đều tra không ra, tạm đọc theo tiếng Hán là Dịch.

(<19><144>) Thời Pháp thuộc, cù lao Rồng là nơi an trí các người mắc bịnh Hansen (bịnh cùi, hủi) do các dì phước đạo Thiên Chúa coi sóc.

(<20><145>) Mỗi miệng đáy mắc vào hai cây cọc cắm sâu xuống lòng sông. Miệng đáy bằng lưới hình phễu, mép miệng trên ngang mặt nước, mép miệng dưới sát đáy sông kéo lên kéo xuống nhờ cặp nài. Do nước chảy mạnh, bao nhiêu tôm cá trôi vô miệng tuôn vào đuôi miệng đáy gọi là cái đụt. Tùy theo cá tép chạy nhiều hay ít mà thời gian đổ đụt lâu hay mau.

(<21><146>) Nguyên văn viết波淶, chữ Nôm 淶 có thể đọc lai, rai, rài nhưng nhân dân Nam Bộ gọi đây là cửa Ba Lai, sông Ba Lai, còn sông Tân Thới thì mới gọi là vàm Rài (淶).

(<22><147>) Trong PCGBC, Trương Vĩnh Ký chép sông này còn gọi là rạch Bà Bèo.

(<23><148>) Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép là Gằm Giang.

(<24><149>) Nguyên văn viết該礼. Chữ 礼 âm Hán Việt đọc lễ có nghĩa là lạy. Chữ Nôm: lạy phải viết đủ là D hoặc E. Đây có lẽ tác giả viết chữ Lạy theo ý. Từ lạy đọc thành lậy. Cai Lậy là chợ trên Quốc lộ 4, có đường quẹo vô Mộc Hóa.

(<25><150>) Nguyên văn viết芹露. Chữ 露 đọc theo Hán Việt là lộ, đọc theo Nôm là lố. Đọc Cần Lố là đúng theo cách gọi của địa phương.

(<26><151>) Nguyên văn pha trạch 陂澤 dịch là bưng biền, là nơi quanh năm đất sình lầy lấp xấp nước, mọc đầy năn lác.

(<27><152>) Nguyên văn viết魚虌 tức ngư miết là cá và con ba ba. Trong GĐTTC魚虌 để chỉ thủy sản nói chung, Trịnh Hoài Đức thường dùng chữ Ngư miết này. Nếu dịch "cá rùa" thì không hợp với phương ngữ miền Nam. Hai chữ này miền Nam thường dịch là "cá tôm" hay "cá mắm", tức ngoài Bắc dịch là "cá mú".

(<28><153>) Từ đo lường phương (方) không thấy trong tự điển Hán Việt. Căn cứ vào cách tính của Lê Thành Khôi trong cuốn Histoire du Vietnam, thì 1 phương gạo bằng 30 lít gạo.

(<29><154>) Thời Trịnh Hoài Đức chỉ sử dụng thước ta hay Trung Quốc. Từ 1890, một (1) thước ta tương đương 0,4 m (4 dm). Thước Trung Quốc tương đương 0,32 m.

(<30><155>) Chữ tiểu quán (小舘) với nghĩa là "xóm nhỏ" được tác giả dùng ở đoạn nói về "Bảo Định hà". "Bát Đông giang" và "Thi Hàn châu".

(<31><156>) Nguyên văn bản VHN lưu trữ chép bách bát thập lý (百八十里) tức 180 dặm. Bản VSH và bản Nguyễn Tạo đều chép bách thập bát lý tức 118 dặm.

(<32><157>) Trong toàn bộ sách này, Hoa nhân chỉ người Việt, Đường nhân chỉ người Hoa. Di phần nhiều chỉ người Khơ me.

(<33><158>) Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép Vàm Gia giang gọi là Vàm Gia mà không dịch là Vàm Dừa. Điều này có thể đúng vì nhiều địa phương chỉ gọi bằng tên chữ Hán.

(<34><159>) Hai chữ Thỉ Lập (始立) không phải tên thôn mà có nghĩa là "mới thành lập". Nhưng như vậy thì chỉ tính được có 4 thôn, thiếu một thôn. Vậy tạm dịch theo nghĩa tên thôn cho đủ 5.

(<35><160>) Nguyên văn Ngư mục chi dân (魚牧之民). Trịnh Hoài Đức thường dùng chữ mục (牧) để chỉ người làm ruộng như trong bài thơ "Chu thổ sừ vân" trong Cấn Trai thi tập ông viết: Phá hiểu sừ vân mục tử trù, nghĩa là "Vừa tưng bửng sáng nông dân đã làm đồng". Nếu hiểu "mục tử" là kẻ chăn trâu là lạc xa ý tác giả.

(<36><161>) Nguyên văn Sơn long khí hùng (山竜氣雄). Sơn long là từ phong thủy chỉ thế núi.

(<37><162>) Nguyên văn Khôn mã lực kiện (坤馬力健). Khôn mã là từ khoa phong thủy chỉ "Cuộc đất".

(<38><163>) Nguyên văn chép 戶. Chữ này âm Hán Việt là hộ, nhưng âm theo chữ Nôm là họ. Vậy đây là cù lao Họ. Truyện "Gia Định Thành Thông Chí " được copy từ diễn đàn Lương Sơn Bạc (LuongSonBac.com)

(<39><164>) Nguyên văn tinh phong (星峰) là từ khoa phong thủy chỉ cái cồn nổi chắn ngang cửa sông.

(<40><165>) Nguyên văn chép罷耽, tức bãi Đắm. Vương Hồng Sển đọc theo Trương Vĩnh Ký là bãi Đám có khi nhầm, do lỗi morasse vì chữ đám Nôm viết là坫. Nhóm dịch giả VSH ghi là bãi Doãn cũng chưa đúng.

(<41><166>) Nguyên văn viết Trà Luật (茶律) nhưng Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép là cù lao Trà Luộc, tên chữ là Kiến Lợi châu.

(<42><167>) Tuy chữ Nôm cối thường được viết chữ hội (会 - 會) và bộ mộc (木) bàng, tức là桧hay檜, nhưng Trịnh Hoài Đức viết chữ cối với chữ cữu (cựu) đầu (臼) tức cái Cối Xay, và chữ hội (会 - 會) thì theo ý chúng tôi sự chỉ ý càng rõ nét hơn khi viết với Mộc bàng, vậy tục danh sông Đại Hội chính là Cái Cối vậy!

(<43><168>) Để trụ (砥柱) nguyên chỉ núi. Sách Thủy kinh hà thủy chú: "Khi xưa vua Vũ trị nạn lụt, phàm gò núi nào cản nước thì đục bỏ, vì cần phá núi, thông sông. Sông bao quanh núi rẽ nhánh mà chảy. Nhìn ngọn núi trong dòng sông như cây trụ cho nên mới nói là trụ đá, tức để trụ".

(<44><169>) Mặc dù miếu hiệu vua Gia Long viết chữ (隆), còn thôn Mỹ Long viết chữ (龍) nhưng khi phát âm cũng trùng là long nên phải kỵ húy đọc trại là luông.

(<45><170>) Không tâm bồ (空心蒲) tức cỏ bàng dùng để dệt đệm, bao cà ròn.

(<46><171>) Từ đặc biệt miền Nam để gọi cá lên xuống theo mùa mưa. Đầu sa mưa, cá từ sông theo đường nước mưa chảy xuống sông lội ngược lên đồng gọi là cá lên . Giữa tháng 10, trời dứt mưa, cá theo nước chảy ra sông gọi là cá xuống.

(<47><172>) Thuế điền nộp nhẹ hơn các ngành nghề khác. Người dân tiếng là đóng thuế điền làm ruộng, nhưng thật là đào liếp nuôi cá lợi nhiều mà đóng thuế ít.



2d. Trấn Vĩnh Thanh (1)

THOẠI SƠN (<1><173>)

Tục gọi là núi Sập, ở huyện Vĩnh Định, bờ phía đông sông Thoại Sơn (tục gọi rạch Ba Rách), phía bắc cách cửa Thoại Hà hơn 69 dặm. <44a> Từ sông lớn quanh phía bắc sang đông, đến trấn thành 283 dặm. Núi cao 20 trượng, chu vi 11 dặm rưỡi, đỉnh núi nguy nga, cây cao bóng cả, đẹp đẽ trang nghiêm tợ như cái lọng đẹp ở biên giới phía tây. Có Hương Tuyền (suối Thơm) chảy về tây 50 tầm đến đường sông mà bề sâu thuyền có thể đi được. Phía tây nam chân núi có Bửu Sơn (tục gọi là núi Cậu), xanh tốt cao 7 trượng, chu vi 1 dặm rưỡi, suối ngọt, đất tốt, cỏ cây tươi mượt, sơn dân ở vây quanh. Vì vùng gần Cao Miên, hoang vu mút mắt, nếu dùng đường thủy thì phải do đường Kiên Giang; mà con sông này đầy cỏ lác, bùn lầy ứ đọng, chỉ lúc mưa lụt ghe thuyền mới qua lại được. Tháng 4 năm Mậu Dần, niên hiệu Gia Long thứ 17 (1818), vua sai Trấn thủ Vĩnh Thanh là Thống chế Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại kinh lý đường sông, việc hoàn thành, vua ban cho tên núi là Thoại Sơn để nêu danh tốt thần núi và cũng để ghi thành tích công lao của bậc nhân thần. Lại lệnh cấm dân chợ, dân Thổ đốn chặt cây cối để giữ lấy sinh khí, nhìn thấy non xanh mây phủ, suối đá ngọc ôm, thần <44b> sông nhượng đức, mẹ đất chứa linh, trấn giữ miền hiểm yếu, nêu sức mạnh để củng cố cõi Nam ta mà dâng thọ. Ôi! Hùng tráng lắm thay!

BA THÊ SƠN (NÚI BA THÊ) (<2><174>)

Cao 30 trượng, chu vi 13 dặm, cách phía tây bến Thoại Hà 18 dặm rưỡi, ba ngọn vươn xanh chập chùng cổ thụ tươi mát, cấm dân không được chặt. Mặt trước giáp với bưng biền, cỏ rậm bùn lầy. Thoại Ngọc hầu nhân đó đào cho thông ra, rộng 20 tầm để cho thuyền bè đi lại. Người Cao Miên ở theo triền núi và đường rừng, họ vừa sống bằng nghề săn bắn ở núi, lại còn câu cá ở ao chằm, thu được 2 mối lợi.

TÀ CHIẾU SƠN (NÚI TÀ CHIẾU) (<3><175>)

Cao 12 trượng, chu vi 5 dặm, ở cách phía bắc núi Ba Thê 2 dặm. Nơi đây núi non hiểm hóc, đứng giữa vũng lớn trông như hạt ngọc linh châu vừa lấy ra khỏi hộp; ngắm xem màu cây xanh lam cùng sắc nước trắng ngời, ráng chiều rọi xuống như gấm vóc chấp chới, cảnh trí có thể vẽ thành bức tranh đẹp.

TRÀ NGHINH SƠN (NÚI TRÀ NGHINH)

Cao 10 trượng, chu vi 5 dặm, ở cách phía đông bắc núi Tà Chiếu 1 dặm rưỡi, đỉnh núi chênh vênh tròn trịa, sườn cong, suối trong mát, tre cây tươi tốt, có nhiều cầm thú đậu ở.

TƯỢNG SƠN (NÚI VOI)

Cao hơn 8 trượng, chu vi 3 dặm, sườn núi lởm chởm, đầu lưng sừng sững như khi xưa Tử Kiều lên chơi núi Hà Sơn hóa đá, để lại vật cũ. Núi này ở phía nam cách đồn Châu Đốc hơn 9 dặm, cách bờ phía đông nam thượng lưu sông Vĩnh Tế 2 dặm, cây rừng xanh tốt, ở đó có đá thủy tinh.

CA ÂM SƠN (NÚI CA ÂM)

Cao 10 trượng, chu vi 7 dặm quanh co mà dài, cách phía đông nam chỗ đầu láng bùn 3 dặm, ngọn đứng cao chơ vơ hình như cây lọng dựa vách núi treo ngậm mây, suối cong nhả ngọc. Có các loại cây giáng hương, tốc hương, <45b> cây cối xanh tốt, cầm thú béo tốt. Phía đông hướng xuống ruộng phẳng, phía tây nhìn hồ chằm, người Việt, người Thổ cày cấy chăn nuôi, và câu cá chài lưới ở dưới chân núi.

NAM SƯ SƠN (NÚI NAM SƯ)

Cao 8 trượng, chu vi 2 dặm, cách phía đông nam náo khẩu (láng bùn) 3 dặm rưỡi. Ở về phía nam núi Ca Âm, núi tròn trịa như đống vàng giữa hồ nước, hình thế đoan trang thanh tú.

KHÊ LẠP SƠN (NÚI KHÊ LẠP) (<4><176>)

Cao 3 trượng, chu vi 3 dặm, cách về phía đông láng bùn 5 dặm. Núi này chịu lép vế núi Ca Âm mà lui về đông nam, ngọn cao lêu nghêu, bóng cây tùng trúc giao nhau, nai hươu thường nằm nghỉ dưới bóng mát. Lại có ruộng cày, có chằm đánh cá, dân đi tìm sanh lợi thường đến nương náu chỗ này.

CHÚT SƠN (NÚI CHÚT) (<5><177>)

Cao 6 trượng, chu vi 1 dặm, ở đầu phía bắc núi Tà Biệt (Béc), cách láng bùn về phía đông nam 1 dặm rưỡi; thế núi cong tròn, cây cối tốt tươi.

TÀ BEC SƠN (<6><178>)

Cao 20 trượng, chu vi 6 dặm, ngọn chòm rải rác, mặt quay đông, lưng hướng tây, không đứng cùng dãy với các núi khác mà chỉ ở lệch riêng một bên láng bùn <46a> nên mới gọi là Tà Biệt. Núi nhỏ mà có vẻ tự cường, thấp thỏi mà bất khuất, có khí tượng rất lỗi lạc.

NÚI BA XÙI (XUÔI - XUI) (<7><179>)

Cao 40 trượng, chu vi 12 dặm, hình trạng như đóa hoa phù dung đẫm sương xanh tốt vậy. Ở về phía bắc núi Ất Giùm, cách bờ phía đông nam trung lưu sông Vĩnh Tế 15 dặm; chóp núi cao ngất, núi động huyền ảo, cây cối cao to, cầm thú béo tốt ra vào từng đàn, cây mã vĩ hương mọc trên đỉnh núi, súc sa mật (<8><180>) mọc ở dưới chân đồi, cửa que (củi) nhà tranh, quây quần thành thôn xóm mà ở.

ẤT GIÙM SƠN (NÚI ẤT GIÙM) (<9><181>)

Cao 40 trượng, chu vi 13 dặm, hình núi quanh co mà dài, xòe cánh ngẩng đầu như loan bay nhạn liệng, cùng núi Ba Xùi đối diện vươn lên cách bờ phía đông nam trung lưu sông Vĩnh Tế 13 dặm; nhìn xuống ao hồ, ngoảnh mặt đồng ruộng, giữa nổi núi cao, trên núi có trầm hương, trong hang có sa nhân, giáng hương, cây sao, cây bời lời, cây huỷnh <47a>, cây cối rậm rạp, cành lá xen nhau. Lại có suối nước vắt ngang lưng núi cuồn cuộn chảy ra, nhân dân sống dựa theo chân núi, tạo thành thôn xóm, đúng là vùng chợ búa đông đúc ở miền núi.

NAM VI SƠN (NÚI NAM VI) (<10><182>)

Cao 30 trượng, chu vi hơn 8 dặm, cách cửa láng bùn về nam 28 dặm, ở sau núi Ba Xùi làm thành bình phong phía nam che chằm bùn lầy để giữ linh khí. Núi cao lớn, hút nhả khí mây mù, có các loài cây sao, cây bời lời, cây huỷnh cành nhánh ken nhau. Có lệnh cấm dân không được đốn chặt. Lại có các thứ trầm hương, sa nhân. Hùm, beo, nai, hươu, ung dung ra vào gò cỏ béo mượt bên suối ngọt. Những dân miền núi và những kẻ ẩn dật dựng nhà, cất chòi, cày cấy dưới chân núi.

ĐÀI TỐN SƠN (NÚI ĐÀI TỐN) (<11><183>)

Cao 50 trượng, chu vi hơn 20 dặm, ở phía đông nam sông Vĩnh Tế, phía tây bắc Thoại Hà. Hình núi như cái đài cao sừng sững hướng thìn tỵ, nên mới gọi tên là Đài Tốn. Cách phía đông núi Ất Giùm hơn 10 dặm, đứng cao chất ngất, trội hẳn các núi khác, thác tuôn treo vải, động nhả khói sương. Núi có cây trầm hương, tốc hương, sa nhân, cây sao, giáng hương, sam (thông), trúc sum sê xanh tốt, đường tắt quanh co, có dấu người qua lại. Gần có ruộng đồng, <47b> xa có chằm ao, kẻ cày ruộng, người đánh cá, ở theo từng nghề. Thỉnh thoảng nghe gà gáy trăng dưới núi, chó sủa xuân trong động, thật là một cảnh hướng yên hà ngoài thế tục.

CHƠN GIÙM SƠN (NÚI CHƠN GIÙM) (<12><184>)

Ở địa phận phủ Chơn Giùm (<13><185>) Cao Miên, cách bờ phía tây bắc trung lưu sông Vĩnh Tế 10 dặm; hình núi như hoa sen cặm trên mặt đất, đỉnh núi cao nhọn, hang hố gồ ghề, mây trắng thường bay mịt mờ, ấy là khí từ mỏ bạc nghi ngút bốc lên. Thổ sản có các vật quý hiếm như cây giáng hương, bạch mộc hương, sa nhân, sao. Người Việt, người Tàu và người Cao Miên cất nhà sát nhau để ở, kết thành thôn xóm chợ búa, nương theo nguồn lợi chằm rừng, sông núi mà sống.

SÂM ĐĂNG SƠN (NÚI SÂM ĐĂNG) (<14><186>)

Ở phía đông núi Chơn Giùm, cách phía tây mạt lưu láng bùn độ 1 dặm. Đất đá chồng chất, cây cối um tùm, phía dưới có nhiều đá lởm chởm rải rác.

ĐẠI BÀ ĐÊ SƠN (NÚI ĐẠI BÀ ĐÊ) (<15><187>)

Ở về phía đông nam núi Chơn Giùm, cách bờ phía tây bắc trung lưu sông Vĩnh Tế 1 dặm. Núi cao hang hiểm, thông đỏ tre xanh, cây cối tươi tốt, dân miền núi cất nhà ở đấy.

TIỂU BÀ ĐÊ SƠN (NÚI TIỂU BÀ ĐÊ) <48a>

Núi cao mà nhỏ, cong mà dài, ở phía tây núi Đại Bà Đê, cách bờ phía tây bắc trung lưu sông Vĩnh Tế 1 dặm rưỡi.



Chú thích:

(<1><173>) Thoại Sơn: Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC thì núi này còn có tên là Toại Sơn. Trên núi có đền thờ Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại xây năm 1882.

(<2><174>) Nguyên văn Ba Thê viết là 葩梯. Ba có nghĩa là tinh hoa đẹp đẽ, thê (梯) là cái thang. Vậy Ba Thê có nghĩa núi cao vút đẹp đẽ như "cây thang huê dạng".

(<3><175>) Núi Tà Chiếu (斜照山). Tà Chiếu có nghĩa là "Bóng xế tà", chớ không phải nghĩa theo tiếng Khơ me là ông Chiếu (tà là ông). Trong PCGBC của Trương Vĩnh Ký lại chép là Tà Chiêu.

(<4><176>) Núi Khê Lạp (溪臘). Chữ 臘 này đọc là lạp. Vương Hồng Sển khi đọc PCGBC của Trương Vĩnh Ký đã ghi là Khê Lập theo ông Ký, có thể do lỗi morasse nên chép lạp thành lập. Theo di cảo của TVK thì núi này có tên cũ bằng tiếng Khơ me là Phnom crack Cơn Kan.

(<5><177>) Núi Chút Sơn (崪山). Chữ崪Nôm còn đọc là tụy. Nhóm dịch giả VSH đọc là thốt có lẽ nhầm lẫn vì chữ Nôm thốt phải viết là啐. Nhưng theo chỗ chúng tôi tâm đắc khi nghiên cứu cách viết chữ Nôm của cụ Trịnh Hoài Đức trong GĐTTC thì đây là chữ Tốt (卒) đọc là Chốt trong môn cờ Tướng, thêm山 bàng để chỉ thuộc tên núi mà thôi và đọc trại là chút. Vậy xin đọc là núi Chút. Trương Vĩnh Ký trong PCGBC cũng ghi là núi Chút.

(<6><178>) Núi Tà Biệt (斜別山) chữ Nôm 別 còn đọc là bẹt, bét, béc nhưng qua nội dung đoạn nói về núi này, tác giả có giải thích vì nó không đứng chung hệ, cùng dãy với các núi khác nên gọi là biệt. Vậy xin gọi là Tà Biệt. Di cảo của Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép tên núi này là Tà Béc.

(<7><179>) Núi Ba Xùi (波J山). Chữ J tra nhiều tự điển Nôm không thấy, chỉ có chữ吹 có thể đọc là xùi, xui, xuôi. Như chúng tôi phát hiện đây là chữ吹 thôi, còn thêm Sơn đầu là để chỉ núi theo cách viết của Trịnh Hoài Đức trong GĐTTC. Núi này trong PCGBC của Trương Vĩnh Ký đọc là núi Bà Xôi.

(<8><180>) Súc sa mật (縮砂蔤) gọi tắt là súc sa, thân cọng cao chừng một mét ngoài, lá nhỏ mà dài, trổ hoa lúc giao mùa xuân hạ. Trái có vỏ cứng màu vàng đỏ sậm, trong chứa chừng 10 hạt, ngoài màu dà (nâu đỏ), trong trắng, có hương vị cay như hạt bạch đậu khấu, tục gọi sa nhân.

(<9><181>) Núi Ất Giùm (M森山): Núi này nhiều người đọc là Ngất Sâm, Ngất Sum, Ngật Sum. Trương Vĩnh Ký trong di cảo ghi là Ất Giùm. Chữ M theo cách viết tên Nôm của núi sông, cây cối, chim muông trong GĐTTC, tức là chữ乙 (Ất), còn thêm bộ Sơn (山) trên đầu là để chỉ thuộc núi thôi. Vậy chữ này phải đọc ất (乙) chớ không thể đọc ngật. Chữ 森 đọc theo Hán là sum, sâm, nhưng đọc theo Nôm là giụm, hay giùm, viết đủ là N. Tuy nhiên trong PCGBC Trương Vĩnh Ký lại chép tên núi này là Ác Giùm.

(<10><182>) Núi Nam Vi (南圍山). Chữ Nôm 圍 có thể đọc vầy, vây. Theo di cảo Trương Vĩnh Ký thì tên núi này đọc theo tiếng Khơ me là Phnom pi. Có lẽ, Nam Vi là do đọc trại theo âm tiếng Khơ me Phnom pi. Trong PCGBC Trương Vĩnh Ký cũng ghi là Nam Vi sơn.

(<11><183>) Núi Đài Tốn (臺巽山). Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC thì núi này là Đài Tố sơn. Theo cách giải thích của tác giả, trong đoạn này thì có lẽ tên gọi là Đài Tốn, vì núi như cái đài cao hướng thìn tỵ, tức hướng đông nam thuộc cung Tốn.

(<12><184>) Núi Chơn Giùm (真森山). Trương Vĩnh Ký trong PCGBC gọi núi này là Chơn Giùm sơn. Chữ 森 đọc theo Hán là sum hay sâm nhưng nếu đọc theo chữ Nôm là giùm hay giụm, viết đủ là N.

(<13><185>) Phủ Chơn Giùm (真森府). Là một trong 5 phủ ở Tây Bắc Hà Tiên mà vua Khơ me đã hiến cho Tổng binh Mạc Thiên Tứ để đền ơn an định ngôi vua. Đó là: Sài Mạt (Ban tay Mas); Vũng Thơm (Kompong Som); Cần Vọt (Kampot); Linh Quỳnh (Hà Dương); Chơn Giùm (Chan Sum).

(<14><186>) Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép tên núi này là Thong Đăng sơn.

(<15><187>) Núi Đại Bà Đê (大碆底山). Chữ Nôm 碆 tra tự điển chữ Nôm không thấy, chỉ có chữ波 trong Tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính, phiên âm ba mà không chua nghĩa là gì. Xin đoán chữ碆 nầy có lẽ chỉ là chữ波 ba được thêm bộ Thạch dưới để chỉ thuộc về tên núi theo cách viết Nôm của Trịnh Hoài Đức trong GĐTTC, vậy chữ này nên ghi là ba và tên núi này là Đại Ba Đê sơn.

(<16><188>) Sông Long Hồ (竜湖江). Trương Vĩnh Ký trong PCGBC gọi sông nầy là Long Hồ giang.

(<17><189>) Sông Ba Kè (波棋江). Trương Vĩnh Ký ở PCGBC gọi sông nầy là Kiên Thắng giang. Thượng Tân Thị năm 1910 có làm bài thơ tức cảnh sông nầy như sau: (Trích Nam kỳ Lục tỉnh Địa dư chí ( NKLTĐDC) của Duy Minh Thị - Thượng Tân Thị dịch):

Gần tối ra chơi đứng giữa cầu Dựa bãi leo heo đèn xóm lưới

Chim bay cá liệng biết về đâu Ngay dòng lững đững bóng thuyền câu

Ngược xuôi nước chảy chia ba ngã. Thân nầy đây khách mười năm trọn

Lui tới mây tuôn dạng một mầu Biết lấy chi chi gởi mối sầu.

(<18><190>) Hậu Giang (後江). Còn gọi là sông Hậu, sông Bassac. Miền Hậu Giang được tính từ bờ Nam bắc Mỹ Thuận (nay là cầu Mỹ Thuận), người Pháp gọi là Le trans bassac. Tiền Giang tính từ bờ Bắc cầu Mỹ Thuận và tiếng Pháp gọi là Le Cisbassac.

(<19><191>) Mạt Cần Đăng (末芹O). Đây là một địa danh gồm ba chữ mà nhóm dịch giả VSH lại dịch là "đăng Vị Cần" thì e là vừa đọc nhầm mặt chữ mạt (末) thành vị (未) vừa không đúng tên gọi của người địa phương. Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC thì tên chữ của Mạt Cần Đăng là Hiến Cần Đà, và ông gọi sông này là Mặc Cần Đăng hay Mật Cần Dưng.Truyện "Gia Định Thành Thông Chí " được copy từ diễn đàn Lương Sơn Bạc (LuongSonBac.com)

(<20><192>) Cửa biển Ba Thắc (波忒海門): Tức cửa sông Hậu trổ ra Nam Hải, 2 bên là cửa Trấn Di và cửa Định An.

(<21><193>) Đại Tuần giang (大巡江). Theo Trương Vĩnh Ký trong PCGBC sông này gọi là sông Vàm Tuần.

(<22><194>) Hàm Long (Luông) giang (含龍江). Nguyên văn là Hàm Long nhưng vì kỵ húy tên vua Gia Long (mặc dù miếu hiệu vua với chữ Long (隆) là đầy đủ, nhưng đọc âm hai chữ đều là Long nên phải đọc trại đi là Luông). Di cảo của Trương Vĩnh Ký chép tên tiếng Khơ me sông này là Tonlé prek kompong luon.

(<23><195>) Sông Tiên Thủy (仙水). Vì vùng này có nhiều Sãi Khơ me nên tên Nôm gọi là Sóc Sãi Hạ.

(<24><196>) Sông Kinh trong, sông Vị đục. Sách Chu truyền ký chép: "Sông Kinh từ Kê Đầu sơn chảy tới Cao Lăng thì nhập với sông Vị. Nước sông Kinh trong, nước sông Vị đục. Nhưng khi sông Kinh chưa nhập vào sông Vị thì nước sông Vị tuy đục nhưng ta không thấy rõ lắm, chừng hai sông nhập làm một thì sự trong đục phân rất rõ". Về sau muốn chỉ trong đục khác nhau người ta thường lấy thành ngữ Kinh thanh Vị trọc làm thí dụ, như thơ Tô Thức: Hung trung Kinh Vị phân nghĩa là "trong lòng phân trong đục".

(<25><197>) Sông Mỹ Lồng (美籠江). Chữ籠 Nôm đọc là lồng, không phải viết lung hay long mà phải đọc theo tiếng miền Nam là lồng như Vương Hồng Sển đã viết trong cuốn Tự vị tiếng Việt miền Nam.

(<26><198>) Cái Sậy (丐R). Nguyên văn chữ Nôm viết丐R phải đọc là Cái Sậy. Đọc Cái Chẻ là nhầm vì "chẻ" chữ Nôm phải viết là扯 hay U. Có người đọc Cái Sẻ e cũng lầm vì chữ sẻ chữ Nôm viết là S hay T.

(<27><199>) Bình Phụng giang (平鳳江). Tục danh sông Cái Muối. Nguyên văn viết丐V, dịch Cái Múi là không đúng. PCGBC của Trương Vĩnh Ký chép Bình Phụng Giang. Nam kỳ lục tỉnh Dư địa chí có chép bài thơ Vịnh sông Cái Muối của Thượng Tân Thị rất hay, xin ghi lại đọc chơi:

Muối thì mặn chát lẽ nào không. Bần đơm cao nghệu không ngăn gió.

Mà muối đây là một cái sông. Cát nổi vun chùn dễ đón dông.

Sóng vỗ vòi lên màu trắng trắng. Ngó lại trong vàm xa thẳm thẳm.

Trời soi mặt xuống dạng hồng hồng. Người ta nhà cửa cũng đông đông.

(<28><200>) Nguyên văn bản Nguyễn Tạo chép là Thị Kinh (市涇) tức kinh Chợ.

(<29><201>) Cần Thay Thượng (芹台上). Nguyên văn viết芹台. Chữ 台 nếu chữ Hán phải đọc là thai như Thiên thai chẳng hạn. Ở đây chữ 台 này là chữ Nôm phải đọc là Thay có nghĩa là thay đổi. PCGBC của Trương Vĩnh Ký cũng ghi là Cần Thay.

(<30><202>) Thượng Thầm giang (上椹江). PCGBC của Trương Vĩnh Ký chép Thượng Thầm giang, tức Cái Dâu Thượng.

(<31><203>) An Vĩnh giang (安永江). PCGB của Trương Vĩnh Ký chép An Vĩnh giang, tục gọi Cái Mơng (Mơn) Lớn. Nguyên văn viết丐茫, tức mượn âm của chữ Hán Mang (茫) nên chuyển sang âm Nôm Mơng phải viết có chữ (g).

(<32><204>) Ba Vát thị (波越市). Nguyên văn viết Ba Vát 波越như người địa phương gọi nơi này là Ba Vát. Theo ông Vương Hồng Sển, Ba Vát là một địa danh lịch sử quan trọng vì nơi đây xưa kia được một vua Cao Miên đến trú ẩn và đây cũng là nơi Tân Chính vương bị quân Tây Sơn bắt. Chữ Nôm 越 đọc là vát, chớ không phải viết Ba Việt (波越).

Ý nghĩa chữ Ba Vát được giải thích nhiều cách. Theo Đại đức mekon (chủ tịch Hội đồng sư sãi toàn tỉnh của đồng bào người Việt gốc Khơ me Vĩnh Bình), thì Ba Vát là đọc trại âm chữ Preas - Watt là chùa Phật, nhưng chùa Phật thì đâu mà chẳng có nên luận lý không được thuyết phục. Theo Vương Hồng Sển thì âm Ba Vát khá gần âm tiếng Khơ me Posvêk là rắn hổ, vì xứ này có nhiều rắn, cũng như xứ Cần Đước có nhiều cua đinh, cần đước vậy.

(<33><205>) Lê Đầu giang (犁頭江). Lê (犁 hay 犛) là cây cày. Đầu (頭) là cái đầu, tức phần đầu, dịch thoát là mỏ, cũng là phần đầu của con vật. Vậy Lê Đầu dịch là Mỏ Cày như nhân dân địa phương thường gọi.

(<34><206>) Ba La giang (波羅江). Vì Ba La hay Ba La Mật là cây mít nên Ba La giang gọi là rạch hay xẻo Cái Mít. Rạch này ở làng Hiệp Hưng, tổng Bảo Phước (cũ), tỉnh Bến Tre.

(<35><207>) Vĩnh Đức giang (永德江). Tên Nôm là Ba Tri Ớt. Tên Khơ me sông này theo di cảo của Trương Vĩnh Ký là Prêk bà ti camkà motés. Prêk là sông rạch. Bà Ti nói trại thành Ba Tri. Camkà: Chamca, Chamcar = vườn rau; motés = ớt. Vậy Prêk bàti camkà motés là sông rạch có vườn trồng ớt = Ba Tri Ớt.

(<36><208>) Châu Thới giang (周泰江). Là sông Ba Tri Cá, tên tiếng Khơ me trong di cảo của Trương Vĩnh Ký là Prêk bàti phsar trei. Prêk = sông rạch. Bàti = Batri; phsar = chợ. Trei (Khơ me Krọms đọc tẹi) là con cá. Vậy Prêk bàti phsar trei là sông Ba Tri có chợ bán cá, tức Ba Tri Cá.

(<37><209>) Châu Bình giang (周平江). Tục gọi Ba Tri Chàm. Nguyên văn viết藍là chữ Nôm đọc là Chàm. Theo Vương Hồng Sển thì xứ này là Ba Tri Rơm, nhưng chữ Nôm Rơm phải viết là薕hoặc A; Hay do tên sông này như di cảo của Trương Vĩnh Ký chép là Prêk bàti barei nên có thể Ba Tri Rơm là do đọc trại âm từ Bàti barei?

(<38><210>) Mân Thít giang (斌沏江).

(<39><211>) Ngã ba Cái Nhum (丐W): Cái Nhum nằm ở khoảng Cái Mơng và Chợ Lách. Từ Cái Mơng đi 3km tới Cái Ga, đi 3km nữa tới Cái Nhum, đi 6km nữa tới Chợ Lách.

(<40><212>) Song Tông giang (雙棕江): PCGBC của Trương Vĩnh Ký gọi sông này là Song Tòng giang. Theo di cảo của Trương Vĩnh Ký thì tên tiếng Khơ me sông này là Prêk ponà ku trong đó chữ Ku có nghĩa là "đôi" tức "song".

(<41><213>) Kiên Thắng giang (堅勝江). Tục gọi sông Ba Kè. Xem chú thích "sông Bà Kè" ở trước.

(<42><214>) Láng Thé giang (浪涕江): Hai chữ浪涕nếu đọc theo chữ Hán là Lãng Đế, nhưng đây là chữ Nôm phải đọc là Láng Thé. Đây là địa phương nổi tiếng ở Trà Vinh với câu chuyện bà hiền phụ của ông Bùi Hữu Nghĩa đội trạng ra tận triều đình Huế minh oan cho chồng là ông huyện Láng Thé bị vu cáo xúi dân làm loạn. Trong PCGBC của Trương Vĩnh Ký tên sông này là Láng Thé giang. Rạch Láng Thé chảy qua tổng Bình Khánh Hạ, Bình Hóa và một phần Ngãi Long Thượng, nối Cổ Chiên qua rạch Cái Hợp bằng con rạch Dừa Đỏ và nối Cổ Chiên qua Hậu Giang bằng kinh Luro, kinh Venturini và rạch Cần Chông. Ở Trà Vinh tỉnh Vĩnh Long (cũ) không có con sông nào là sông Láng Đế. Nhóm dịch giả VSH dịch là sông Lãng Đế chưa chính xác. Bản dịch của Nguyễn Tạo và Aubaret cũng vậy.

(<43><215>) Cần Chông tiểu giang (芹苳小江): Tức rạch Cần Chông, di cảo của Trương Vĩnh Ký gọi sông này bằng tên tiếng Khơ me là Srok Kancon.

(<44><216>) Trà Vang giang (XY江): Tên gọi theo tiếng Khơ me là Prêk préah trapéang, có nghĩa là sông tìm được một vị Phật (Préah) bằng đá giữa ao nước.

(<45><217>) Ốc nha (屋牙). Ốc nha là tên một chức quan của Khơ me ngày xưa tùy theo chữ đi liền mà có địa vị cao thấp, thí dụ Ốc nha Cao la hâm là vị quan mặc áo đỏ chức vụ tương đương Bộ trưởng Hải quân. Thường Ốc nha cai quản một hạt hay đạo. Ốc nha là đọc âm tiếng Oknà hay Oknha. (Có người dịch Oknha là Công tước - Bt). Truyện "Gia Định Thành Thông Chí " được copy từ diễn đàn Lương Sơn Bạc (LuongSonBac.com)

(<46><218>) Nha Mân giang (牙斌江). Nha Mân giang theo di cảo của Trương Vĩnh Ký gọi là Prêk oknà mẵn. Vậy có lẽ Nha Mân có nghĩa là vị quan (Oknà) tên Mân (Mẵn)?

(<47><219>) Trà Cát: Nguyên văn viết茶吉. Trong NKLTDĐC, Thượng Tân Thị dịch là Trà Ket (Kiết), nhưng chữ Nôm ket phải viết là拮 hay咭. Vậy, chưa biết ket, hay cát chữ nào đúng.

(<48><220>) Sa Đéc giang (沙Z江). Di cảo của Trương Vĩnh Ký chép tiếng Khơ me sông này là Tonlé phsar dèk.

(<49><221>) Hồi Luân Thủy tam kỳ (回輪水三岐): Tức ngã ba Nước Xoáy. Di cảo của Trương Vĩnh Ký cho biết tên tiếng Khơ me của sông nầy là Prêk tưk vil. Prêk là sông, tưk là nước, vil là chóng mặt (tức xoáy mòng mòng). Vậy sông Nước Xoáy (Hồi Luân Thủy) là dịch theo ý tiếng Khơ me vậy.

(<50><222>) Cái Tắt Lai Vung (丐'來\): Ở trang 605 sách Tự vị tiếng Việt miền Nam của Vương Hồng Sển viết "...Nguyễn Tạo không rành tiếng địa phương và cứ coi theo sách dịch ra, nên Cái Tắt Lai Vung ông dịch Cái Dắt Lai Phong, không ai hiểu là gì..."

Về nghĩa, tắt có nghĩa là lối đi tắt, để đi từ con sông nầy qua con sông kia theo lối gần nhất. Thí dụ Tắt Cậu là khúc sông thật ngắn chừng 800 m làm ngã tắt nối liền hai con sông Cái Bé và Cái Lớn ở xã Bình An, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang. Gọi là Tắt Cậu vì đầu tắt có miếu Bà Cậu. Khoảng giữa tắt gọi là lòng tắt. Cuối lòng tắt nhìn qua bên kia bờ sông Cái Lớn là Xẻo Rô. Tàu biển vào sông Cái Lớn, quẹo lòng tắt qua Cái Bé, quẹo trái vào chợ Rạch Giá.

(<51><223>) Nguyên văn viết phu công (膚功). Phu (膚) có nhiều nghĩa, trong ngữ cảnh này có nghĩa là lớn. Vậy "phu công" là công trận lớn.

(<52><224>) Long Phụng giang (竜鳳江): Sông Long Phụng nay thuộc tỉnh An Giang, tức khi xưa thuộc đạo Đông Khẩu.

(<53><225>) Tân Đông giang (新東江): Trong PCGBC Trương Vĩnh Ký sắp sông này thuộc tỉnh An Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp (Sa Đéc).

(<54><226>) Nguyên văn: Thủy triều ngộ kinh 水潮誤經: Tức khi nước ròng thì bãi bùn này lồi lên ghe thấy tránh chỗ khác không bị cạn, nhưng khi nước lớn thì nước phủ bãi đủ che mắt người không nhìn thấy. Ghe lạ không biết lỡ đi vào đó là mắc cạn. Ngộ kinh (誤經) có nghĩa là "lầm đi ngang qua".

(<55><227>) Mương Đào: Nguyên văn viết Mương Đào茫陶, nhưng có người viết là Mương Điều là vì tránh gọi tên Đào, là tiếng gọi đào hát bội không được kính trọng. Di cảo của Trương Vĩnh Ký cũng chép là Mương Đào.

(<56><228>) Rạch Sa Nhiên: Nguyên văn viết Sa Nhơn (Nhân) 砂仁, nhưng đọc Sa Nhiên vì kỵ húy tên tổng trấn Nguyễn Văn Nhơn đời Gia Long có mộ chôn ở Sa Đéc.

(<57><229>) Mỹ An giang (美安江), tục gọi sông Đất Sét. Theo di cảo của Trương Vĩnh Ký thì tên tiếng Khơ me của sông này là Pàm prêk dei kraham, chữ dei có nghĩa là đất; Kraham, Krâhâm có nghĩa là màu đỏ sậm, đúng là màu đất sét.

(<58><230>) Hội An giang (會安江): Sông Hội An còn gọi là Cái Tàu Thượng. Theo di cảo của Trương Vĩnh Ký thì tên tiếng Khơ me của sông này là Pàm prêk sampou lơ. Sampou là hải thuyền, tức tàu, hay cái tàu. Lơ là trên, tức thượng.

(<59><231>) Nguyên văn VHN lưu trữ và nguyên văn in kèm bản dịch Nguyễn Tạo chép Ngọ Châu (午洲) còn nguyên văn bản của VSH chép Ngưu Châu (牛洲). Di cảo của Trương Vĩnh Ký chép tên Khơ me là Koh krabei. Krabei là con trâu, vậy xin dịch "cù lao Trâu" tức chọn từ "Ngưu châu".

(<60><232>) Nguyên văn bản VHN và bản của VSH đều chép là Doanh Châu (瀛洲).

(<61><233>) Cựu Chiến Sai thủ sở (舊戰差守所). Thủ sở, thủ ngự sở, gọi trại thành thủ ngự là nơi đóng đồn trên bộ để phòng giặc kiêm luôn thu thuế khóa như Thủ Thiêm, Thủ Đức, Thủ Đoàn, Thủ Dầu Một, Thủ Thừa v.v... trong khi tấn là đồn đóng ở cửa sông cửa biển để chống hải khấu như vàm Tấn ở Sóc Trăng. Liên quan đến thủ Chiến Sai có câu hát ví rất hay:

Thủ Thiêm, Thủ Đức, Thủ Đoàn,

Anh phải lòng nàng tại thủ Chiến Sai!

(<62><234>) Lễ Công giang (礼公江). Tức vàm Ông Chưởng, là nơi nhân dân lập miếu thờ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, ngoài Bắc gọi là Kính.

(<63><235>) Hùng Sai thủ ngự sở: 雄差守禦所. Có lẽ do Hùng Sai thủ ngự đọc tắt gọn lại là Hùng Ngự, tức nay là Hồng Ngự?

(<64><236>) Chưởng cơ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh: 掌奇禮成侯阮有鏡. Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phía nam. Tại đây, với tài ba và đức độ, Nguyễn Hữu Cảnh đã di dân khai khẩn đất hoang, thành lập huyện Phước Long xứ Đồng Nai, dựng dinh Trấn Biên, lấy xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình dựng dinh Phiên Trấn, an định người Hoa chống Mãn Thanh bỏ xứ sang Gia Định. Về võ công, ông có công bình định Cao Miên nhiều lần. Cù lao Ông Chưởng chính là nơi ông đồn binh khi đi bình Cao Miên về và cũng chính tại đây ông bị nhuốm bịnh rồi sớm qua đời (cũng có sách nói ông cùng tử trận với Đốc binh Vàng). Về địa lý kinh tế, vàm Ông Chưởng có rất nhiều tôm cá nên dân gian có câu:

Bao phen quạ nói với diều

Cù lao Ông Chưởng có nhiều cá tôm.

(<65><237>) Ông Thiệu Công tên là Thích, con thứ Chu Văn vương làm chức Phương bá nên thường gọi là Thiệu Bá, khi mất thụy là Khang. Ông đi tuần hành ở phía nam, thường ở dưới cây cam đường để bàn chính sự, về sau người ta nhớ ông nên không nỡ chặt cây cam đường. Ông là người có đức chính, là Tam Công đời Thành vương. Thiên Thiệu nam ở Kinh thi có chép thơ Cam Đường để khen Thiệu Bá.

(<66><238>) Mã Viện, đời vua Hán Vũ đế được phong làm Phục Ba tướng quân, sau có đền thờ ở Việt Đông. Nguyên văn ba bản đều chép Việt Tây.

(<67><239>) Gia Cát Lượng, đời Tam Quốc, đi đánh Mạnh Hoạch ở Vân Nam, sau có miếu thờ ở đây. Gia Cát Lượng được phong là Vũ (Võ) Hương hầu, tên miếu là Vũ Mục vương.

(<68><240>) Hội điển là sách biên chép tất cả tên tuổi các thần được cúng kiếng của nhà nước thời phong kiến. Phải là bậc đại quan có công với đất nước mới được tế lễ theo cấp bậc quốc gia, như quốc táng là lễ đám ma cấp bậc nhà nước, dành cho người có đại công với nước nhà. Quốc gia tế lễ này được ghi vào Hội điển của triều đình. Lễ các phúc thần không được ghi vào Hội điển.

(<69><241>) Chữ汎洨 này, nếu đọc theo chữ Hán thì là phiếm Hào (chữ Hán phiếm cũng có nghĩa là vàm sông), nếu đọc theo chữ Nôm là vàm Nao. Người tại địa phương nầy gọi đây là vàm Nao, vậy phải đọc theo tên Nôm là vàm Nao. Theo tác giả Trịnh Hoài Đức chú thêm ở đoạn nầy chữ nao vốn viết là: B nhưng nay thông dụng viết là 洨. Thật ra chữ Nôm Nao chỉ cần viết C là đủ, nhưng Trịnh Hoài Đức thêm bộ thủy (氵) bàng là chỉ chữ này là tên sông rạch. Đây là lối viết riêng của cụ Trịnh trong GĐTTC, nên chữ 洨không có trong các tự điển chữ Nôm.

(<70><242>) Phiếm khẩu (汎口) là cửa sông, cũng còn viết là _. Vậy chữ Hán汎cũng có nghĩa là cái vàm còn chữ Nôm汎đọc là vàm, có nghĩa ngoài cửa sông. Vàm Nao hiện nay ở An Giang, nối liền Tiền Giang và Hậu Giang theo hướng đông bắc - tây nam, một bên sông là Hòa Hảo, bên kia là Chợ Mới. Ngày xưa sông này hẹp, theo người cố cựu kể lại thì phu dịch đào sông Vĩnh Tế trốn về khi qua sông này chỉ cần đu ngọn tre là qua bờ bên kia. Nhờ ghe tàu chạy nhiều nay thành sâu rộng.

(<71><243>) Ưu Đàm giang (優曇江): Trương Vĩnh Ký trong PCGBC cũng gọi tên Nôm sông nầy là Tắt Cây Sung như Trịnh Hoài Đức viết trong GĐTTC.

(<72><244>) Tân Giang (新江): Sông Cái Mới. Khác với rạch Cái Mới là một con rạch nhỏ ở huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang.

(<73><245>) Cổ Cà (古`): Chữ Nôm ` đọc là cà, không phải đọc là Kha như nhóm dịch giả VSH.

(<74><246>) Cổ Cang (古棡): Chữ Nôm 棡. Đã tra các tự điển chữ Nôm của người Việt cũng như của người Nhật Yonosuke Takeuchi nhưng chưa thấy. Có thể là chữ Nôm cang岡 Trịnh Hoài Đức thêm bộ木 bàng cốt ý để chỉ đây là gò cây cối như lối viết chữ Nôm thường thấy của ông trong GĐTTC.

(<75><247>) Mật Luật (密律): Theo Vương Hồng Sển, Mật Luật là âm đọc trại của tiếng Khơ me Meát Chruk tức xứ Miệng Heo (Châu Đốc).

(<76><248>) Ca Âm náo khẩu (歌音淖口): Chữ náo khẩu (淖口) Trịnh Hoài Đức đã chú thích rất rõ ràng, nhưng một nhà nghiên cứu đã hiểu nhầm. Phiên âm nguyên văn đoạn: "Ca Âm sơn cao thập trượng, chu thất lý, khúc tiểu nhi trường, cự náo khẩu đầu nam tam lý" theo định nghĩa của cụ Trịnh Hoài Đức ở đoạn nói về náo khẩu Ca Âm: Nê đồ nhu thậm viết náo, nghĩa là "Bùn lầy nhão nhoẹt gọi là náo". Như vậy, câu trên có nghĩa là "Núi Ca Âm cao 10 trượng chu vi 7 dặm, gấp khúc cao vót mà dài, cách đầu phía nam láng bùn (bưng bùn) 3 dặm". Náo khẩu đúng ra cũng không có nghĩa "Cửa bùn hay vàm bùn" mà là một đoạn, một vùng đất sình lầy có khi rất dài như láng bùn Ca Âm tả trong đoạn nói về sông Vĩnh Tế. Chữ náo còn được dùng chung Náo Môn, Náo Pha, trong đoạn nói về núi Nam Vi, ý muốn nói chữ náo có thể đi với bất cứ danh từ nào để chỉ nơi có tính chất bùn sình nhão nhoẹt, chứ không phải chỉ có đi chung với chữ khẩu. Ngoài ra về địa lý hình thể, náo khẩu Ca Âm tức đoạn láng bùn, bưng bùn Ca Âm nằm khoảng giữa sông Vĩnh Tế, còn địa phương Vàm Nao ở vùng Chợ Mới, Hòa Hảo phía nam Tiền Giang, cách nhau rất xa không thể là một nơi. Xin hiểu náo khẩu là láng bùn hay bưng bùn.

(<77><249>) Tương đương 30 lít.

(<78><250>) Chữ 淖 thiết âm "Nô giáo" tức náo, lại cũng thiết âm "Xích ước" tức xước - bùn sình nhão nhoẹt gọi là náo.

(<79><251>) Đầm giang (潭江): Chữ Nôm潭 đọc là Đầm, hợp với cách gọi Cái Đầm.

(<80><252>) Bà Dơm (婆a): Nguyên văn chữ Nôm bản VHN lưu trữ viết a đọc là Dơm. Nguyên văn in kèm bản dịch nhóm VSH viết冘 đọc là Dăm, De, nhưng đọc là Nhũng e là chưa đúng, vì chữ Nôm Nhũng phải viết là冗.

(<81><253>) Thoại Hà (瑞河): Tục gọi là Ba Rách (巴b). Trong PCGBC, Trương Vĩnh Ký còn gọi sông nầy là Toại Hà, gọi tên Nôm là Ba Rạch hay Ba Lạch. Theo di cảo của Trương Vĩnh Ký sông nầy đúng ra là kinh Rạch Giá nhưng nay ta vẫn gọi nôm na là sông Long Xuyên.

(<82><254>) Tiền Tràng giang (錢場江). Tiền Tràng (錢場) là chỗ đúc tiền, tức lò đúc tiền vậy. Chữ 場 nầy có thể đọc trường hay tràng nhưng thường người ta hay đọc là tràng, tuy nhiên nhân dân địa phương lại gọi là sông Trường Tiền, tức cái trường, nơi đúc tiền.

(<83><255>) Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép đây là sông Bò Ót, tên chữ Hán là Bầu Ót.

(<84><256>) Trương Vĩnh Ký trong PCGBC chép Ô Môn giang có tên Nôm là Tắt Ông Thục.

(<85><257>) Vồn giang (湓江). Chữ Nôm湓tra không có trong các tự điển chữ Nôm, chỉ có chữ盆đọc vồn. Vậy chữ vồn được viết với chữ vồn盆thêm bộ Thủy氵bàng để chỉ thuộc về sông. Đây là lối viết Nôm riêng của Trịnh Hoài Đức trong GĐTTC như đã trình bày. Vậy湓đọc là Vồn giang, tức sông Cái Vồn, Cần Thơ.

(<86><258>) Trà Ôn giang (茶溫江). Theo di cảo của Trương Vĩnh Ký tên sông Trà Ôn do đọc trại theo tên Khơ me Traòn.

(<87><259>) Bản của VSH chép Vĩnh Chánh tổng (永正總)

(<88><260>) La Vách (羅壁). Đây là La Vách Trà Ôn, không phải thành La Vách (Lovek) phía bắc Oudong trên đất Campuchia.

(<89><261>) Ba Thắc giang (波忒江). Tiếng Pháp gọi là Bassac. Từ Bassac có ba nghĩa:

a) Chỉ vùng đất hướng đông tây từ mé Hậu Giang trải dài đến vịnh Thái Lan, hướng bắc nam từ Châu Đốc xuống tới Bạc Liêu, Khơ me gọi là Srok Bassac, Pháp gọi là Trans Bassac. Ngày nay trong Bãi Xàu cũ Sóc Trăng còn ngôi cổ miếu thờ ông Ba Thắc tức Neak Tà Bà Săt.

b) Tên một nhánh của Cửu Long giang, gọi là sông Hậu, là tên trong đoạn sông Ba Thắc này, từ biên giới Campuchia chảy ra Nam Hải qua An Giang, Vĩnh Long, Phong Dinh, Vĩnh Bình, Ba Xuyên (Long Xuyên, Vĩnh Long, Cần Thơ, Trà Vinh, Sóc Trăng).



https://lichsuhuyenbivietnam.blogspo...h-hoai-uc.html

THẦN ĐỘ MẠNG

Trong gia đình người Việt ở Tây Ninh, với những người đến tuổi trưởng thành thường thờ các vị thần độ mạng, mong cầu sự che chở, phù hộ từ các vị thần và trở thành niềm tin để có được bình an trong cuộc sống. Xưa các tổ của Phật giáo, các vị thầy Nho, thầy pháp lập ra bài kệ và dùng thiên can trên tuổi can - chi của người nam và người nữ để xác định vị thần độ mạng ở mọi người.


Với nam-giới có bài kệ: “Giáp Ất thờ ông Quan Công (Quan Thánh Đế Quân), Bính Đinh cậu Quý (cậu Tài, cậu Quý) mới xong cửa nhà, Mậu Kỷ thờ Phật tại gia, Canh Tân số ấy thờ ngài Tử Vi, Nhâm Quý thì cũng thờ y (Tử Vi Đại Đế)”; hay ở chùa Linh Sơn Thanh Lâm (huyện Gò Dầu) trong bài kệ có một câu khác “Bính Đinh ông Táo mới xong cửa nhà” cho thấy, ở Tây Ninh ông Táo cũng được xem là vị thần độ mạng.


Đối với nữ-giới có bài kệ: “Giáp Ất thờ bà Cửu Thiên (Cửu Thiên Huyền Nữ), Bính Đinh Chúa Ngọc (bà Chúa Tiên, Chúa Ngọc) mới yên cửa nhà, Mậu Kỷ thờ Phật tại gia, Canh Tân số ấy thờ bà Lục Cung (bà Lục Cung Thánh Mẫu hay còn được biết đến là Thánh Anh La Sát), Nhâm Quý thì cũng thờ chung (Lục Cung Thánh Mẫu)”. Qua đây cho thấy tinh thần nhập thế của Phật giáo khi đưa việc thờ Phật vào hệ thống thần độ mạng cùng sự giao thoa văn hoá Việt - Hoa qua các vị thần.


Khi xưa, thờ thần độ mạng bằng bài vị được viết chữ Nho bằng mực tàu trên giấy hồng đơn, sau một năm thờ phụng giấy bị bạc màu, đến ngày 25 tết đưa ông bà, gia chủ lấy bài vị xuống hoá (đốt) và đến chùa nhờ các thầy hoặc ra chợ nhờ các thầy Nho viết lại bài vị mới đem về thờ.

Nhưng phần lớn các gia đình chuộng thờ bằng tranh kiếng vì có độ bền, dùng được nhiều năm, kiểu thức đẹp, đa dạng, có tranh chữ và tranh vẽ tượng hình. Về sau này có thêm tượng thờ bằng đất nung và nhiều chất liệu khác được tạo tác rất mỹ thuật. Tran thờ thần độ mạng được đặt với vị trí cao, trang trọng ở nhà trên.




https://baotayninh.vn/tin-nguong-tho...h-a155776.html

TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN
TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA
TỈNH TRÀ VINH


https://tvugate.tvu.edu.vn/jspui/bit...%83n%20Sao.pdf

PHẬT GIÁO VÙNG MÊ-KÔNG:
DI SẢN VÀ VĂN HÓA



https://www.chuagiacngo.com/sites/de...va_van_hoa.pdf