VĂN HÓA TÂM LINH CỦA NGƯỜI CHĂM

TÍN NGƯỠNG TÂM LINH NGƯỜI CHĂM
Văn hóa Đông Sơn ở miên Bắc, văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung và văn hóa Óc eo ở miền Nam tạo thành tam giác văn hóa xây dựng nên văn hóa Việt ngay nay. Do vậy trong văn hóa tâm linh Việt hiện tại không thể không có những giá trị của các nền văn hóa đó. Với văn hóa Đông Sơn ở miền Bắc Việt nam và Óc eo chúng ta có khá nhiều tư liệu để bàn tới nhưng với văn hóa Sa Huỳnh với đại diện là vương quốc Champa đã không còn tồn tại thì hầu như rất ít tư liệu.
Vừa rồi tôi được biết Chính Phủ có một chương trình lớn sưu tập và dịch thuật các sách cổ của người Chăm nhưng hỏi hết người này đến người khác mà vẫn chưa có được bản nào. (Cầu mong họ vẫn tìm được ít sách giá trị trước khi chúng mục nát).
Để có thêm thông tin tập trung vào văn hóa Tâm linh của người Chăm, tôi mạo muội mở ra topic này để các bạn cùng chia sẻ sự hiểu biết.
Để mở đầu tôi xin post nội dung một nghiên cứu của ông Trương Tiến Hưng, trong nội dung bài có một số ý kiến của cá nhân tôi được để trong ngoặc [ ]. Do hiểu biết có hạn nên nếu có gì sai sót mong các huynh tỷ chỉ giáo và mong mọi người hưởng ứng topic này

Sưu tầm - (theo Trương Tiến Hưng - Giảng viên, Trường Chính trị tỉnh Ninh Thuận.)

Đôi nét về ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với Luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận
Người Chăm là một trong số 54 dân tộc anh em cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam với số dân khoảng 132.800 người sống rải rác khắp các tỉnh từ dọc ven biển miền Trung từ Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận đến các tỉnh Nam Bộ như: Bình Phước, Đồng Nai, thành phố Hồ Chí Minh, An Giang và Tây Ninh.
Trong số đó, người Chăm ở Ninh Thuận có số dân đông nhất vào khoảng trên 58.700 người chiếm gần 50% trong tổng số người Chăm ở Việt Nam.
"Theo nhiều nguồn sử liệu, người Chăm là một dân tộc có một quá trình hình thành và phát triển lâu đời. Với sự phát hiện bi kí Võ Cạnh (Khánh Hòa), một tấm bia khắc bằng chữ Phạn (Sanskrit) có niên đại khoảng cuối thế kỉ II sau Công nguyên cho biết một vị vua tên là Sri-Mara đã sáng lập ra vương triều Champa. Trên cơ sở đó, các nhà khoa học đã đi đến nhận định: Vương quốc Champa đã xuất hiện trong lịch sử Việt Nam vào thế kỉ II sau Công nguyên"(1).
Trải qua hàng chục thế kỉ tồn tại và phát triển, lịch sử vương quốc Champa đã hình thành bốn trung tâm lớn là vùng Amavati ở phía Bắc (từ vùng Bình Trị Thiên đến Quảng Nam, Đà Nẵng), vùng Vijaya (phạm vi tỉnh Bình Định), vùng Khâuthara (thuộc tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa) và vùng Pânduranga (thuộc tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay). Trên mỗi vùng đất sinh sống, người Chăm đã để lại nhiều dấu ấn văn hóa với hệ thống các đền tháp, lăng tẩm, bi kí, làng mạc, lễ nghi tôn giáo tín ngưỡng tạo thành bản sắc văn hóa riêng của một dân tộc qua một thời kì phát triển rực rỡ.
Vùng đất Ninh Thuận, thông qua sử sách, di tích còn lại cho thấy người Chăm đã có lịch sử sinh sống lâu đời. Vào thời kì vương triều Lâm ấp của vương quốc Champa cổ, vùng đất Ninh Thuận có tên Pânduranga là một quốc gia độc lập với tên gọi là vương quốc Tây Đồ Di bị phụ thuộc vào Champa. Vào thời kì Hoàn Vương, xứ Pânduranga hợp nhất vào Lâm ấp và suốt một thế kỉ sau đó, là giai đoạn khá quan trọng trong lịch sử vương quốc Champa. Đó chính là thời kì bá quyền của miền Nam Champa (tức vùng Pânduranga), khi mà vương quốc Champa được củng cố, phát triển và do các vị vua chúa có nguồn gốc từ vùng đất Pânduranga trị vì.
Thời kì vương triều Indrapura, Pânduranga chỉ là một châu của vương quốc Champa song luôn có xu hướng tách ra độc lập. Đây cũng là thời kì mà vương quốc Champa có những vị vua anh minh có nhiều đóng góp cho sự phát triển kinh tế - chính trị - văn hóa của đất nước như vua Poklong - Girai mà cho tới nay còn tháp kỉ niệm ghi công đức của ông tức tháp Poklong-Girai ở Tháp Chàm - Ninh Thuận hiện nay.
I. Tín ngưỡng của người Chăm và ảnh hưởng của nó đối với hệ thống luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận

Tín ngưỡng của người Chăm rất phong phú và đa dạng, là bộ phận cấu thành của nền văn hóa Chăm, chi phối sâu sắc tới đời sống cộng đồng của người Chăm và hệ thống luật tục của người Chăm. Đó là hình thức tín ngưỡng sơ khai nguyên thủy với tục thờ núi, thờ các loài cây và thờ biển trong các dòng họ Chăm.
Đó là hình thức tín ngưỡng liên quan tới sản xuất nông nghiệp với các lễ cúng thần lúa, lễ xuống cày, lễ đắp đập khai mương... Đó là hình thức tín ngưỡng liên quan tới vòng đời người với hệ thống các tục lệ về các lễ trong đám cưới, đám tang, lễ nhập Kút, nhập Ghôl và các hình thức tín ngưỡng liên quan tới thờ cúng tổ tiên. Bên cạnh các lễ nghi tín ngưỡng đó, người Chăm còn thờ các vị thần núi, thần sông, thần sấm sét... Tất cả những lễ nghi tín ngưỡng đó tuy một số nội dung không còn phù hợp với cuộc sống hiện nay song từ lâu nó đã là một bộ phận đời sống tâm linh và trở thành hạt nhân cơ bản hình thành nên diện mạo tôn giáo người Chăm.
Với sự phong phú và đa dạng về lễ nghi tín ngưỡng như thế nên trong cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận đã hình thành một tầng lớp thầy cúng dân gian, các thầy pháp để làm lễ cúng hay trừ đuổi tà ma kèm theo đó là một hệ thống các hủ tục lạc hậu tuy đã bị hạn chế rất nhiều song vẫn còn tồn tại dai dẳng trong cộng đồng làm ảnh hưởng không nhỏ tới việc xây dựng đời sống mới trong cộng đồng.
Sự phong phú đa dạng của hệ thống tín ngưỡng đã ảnh hưởng và tác động lớn tới hệ thống luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận. Điều đó được thể hiện ở những nội dung sau:
Trước hết, với quan niệm tồn tại hệ thống thần linh phong phú đa dạng với tục thờ nhiều thần để phù hộ cho đời sống cộng đồng nên người Chăm ở Ninh Thuận quan niệm làng Chăm không chỉ là nơi sinh sống của cư dân mà còn là nơi trú ngụ của thần linh. Vì thế làng Chăm phải là vùng đất tinh khiết, không bị uế tạp. Để cho vùng đất làng Chăm luôn được tinh khiết, luật tục người Chăm đã có những quy định chặt chẽ về các điều kiêng cữ như kiêng không đem xác chết bất kì của ai ngoài đường về làng , trai gái không được làm tình trong khuôn viên nhà người khác [Không biết 2 tục này người Việt có trước hay người Chăm có trước?], trong tháng lễ Ramưwan không được sát sinh, v.v... Vi phạm các điều luật tục quy định trên sẽ bị làng xử phạt và phải làm "lễ tẩy uế".
Tương tự như thế, người Chăm quan niệm rằng nghĩa địa của dòng họ (Kút của người Chăm Bàlamôn và Ghôl của người Chăm Bàni) là nơi trú ngụ linh hồn ông bà tổ tiên và những người đã chết trong dòng họ. Đó là nơi rất linh thiêng và quan trọng trong đời sống tâm linh, là nơi ông bà tổ tiên hóa thần và có quyền năng siêu hình để che chở và ban phát lộc, giải trừ nghiệp chướng cho con cháu trong dòng tộc vì vậy vùng đất này phải giữ trong sạch. Những người khi còn sống mà đã bị "ô uế" do phạm tội ngoại tình, do chửa hoang và cả đối với những đứa con không có cha, những người bị dị tật, theo Luật tục Chăm quy định khi họ chết không được nhập vào nghĩa địa của dòng họ.
Thứ hai, người Chăm tin rằng con người có linh hồn, khi chết linh hồn được lên Thiên Đàng và về với người thân trong các gia đình vào các dịp lễ tết. Họ tin rằng linh hồn tổ tiên ông bà luôn phù hộ cho con cháu khoẻ mạnh, gia đình hòa thuận yên vui. Vì thế, trong hệ thống luật tục của người Chăm có những điều luật quy định con cái nhất là con gái út phải có nghĩa vụ thờ cúng ông bà tổ tiên, phải lo đầy đủ các nghi lễ cho cha mẹ như đám tang, đám nhập kút, nhập ghôl khi cha mẹ mất đi và chỉ khi đó mới trả được công lao sinh thành dưỡng dục của cha mẹ.
Thứ ba, là dân tộc có truyền thống làm lúa nước lâu đời nên hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp tồn tại khá đậm nét trong đời sống tâm linh của người Chăm. Đó là một loạt các tín ngưỡng phồn thực, các nghi lễ cầu mưa, lễ khai mương đắp đập, tạ thủy, lễ chặn đầu nguồn nước, tục thờ hồn lúa, v.v...
Với hệ thống tín ngưỡng xuất phát từ cơ sở kinh tế đó người Chăm ở Ninh Thuận đã có hệ thống luật tục khá chi tiết quy định về thủ tục được phép khai khoang, về bảo vệ rừng đầu nguồn, bảo vệ nguồn nước, đập nước, xác định về quyền sở hữu vùng đất và xác định quyền và nghĩa vụ của các thành viên trong cộng đồng trong việc bảo vệ và quản lí nguồn nước, cụ thể như: mọi thành viên trong làng đều phải có trách nhiệm trông coi bảo quản và không được vi phạm tới điều kiêng cữ liên quan tới đập nước; phải tham gia nạo vét kênh mương; phải đóng góp phí tổn cúng tế đập nước; cấm tháo trộm, ăn cắp nước; cấm khai thác rừng đầu nguồn,v.v...
Thứ tư, do quan niệm chỉ những người cùng dân tộc, cùng chung tín ngưỡng và tục thờ thần khi kết hôn với nhau mới bảo đảm tính thuần khiết nòi giống nên luật tục người Chăm quy định chỉ những người cùng dân tộc mới được kết hôn với nhau. Nếu trái quy định đó thì họ sẽ trở thành người "uế tạp" và bị cộng đồng lên án.

II. Tôn giáo của người Chăm ở Ninh Thuận và ảnh hưởng của nó tới hệ thống luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận

2.1. Tôn giáo của người Chăm ở Ninh Thuận
Trong suốt gần 6 thế kỉ của vương triều Lâm ấp, đất nước Champa cổ đã chịu ảnh hưởng rất lớn của nền văn hóa ấn Độ và ấn Độ giáo bao gồm Bàlamôn giáo và Hindu giáo [Tôi cho rằng tác giả nhầm lẫn, Bàlamôn là giai cấp cao nhất trong Hindu giáo]. Song chỉ có Bàlamôn giáo trở thành tôn giáo đóng vai trò quan trọng và chi phối mạnh mẽ tới đời sống xã hội của người Chăm.
Vai trò đó lúc thịnh lúc suy trong các vương triều sau, song vị trí chính thống của Bàlamôn giáo vẫn tiếp tục duy trì tới những đời vua cuối cùng của vương triều Indrapura (1471). Trải qua hàng chục thế kỉ, sự tác động của Bàlamôn giáo đã có những ảnh hưởng sâu đậm và toàn diện trong đời sống người Chăm song khi du nhập vào một cộng đồng có bề dày lịch sử như thế, Bàlamôn giáo không còn giữ được những đặc điểm nguyên thủy của nó mà đã được "Chăm hóa" cho phù hợp với điều kiện tự nhiên và nhu cầu tín ngưỡng của người Chăm. Người Chăm ở Ninh Thuận theo đạo Bàlamôn thờ đa thần mà chủ yếu là thờ Bramaha và Siva. [Hindu giáo vẫn đa thần tới giờ].
Về sau họ còn tôn thờ các vị anh hùng văn hóa dân tộc mình như Poklong-Girai là một ví dụ. Người Chăm theo đạo Bàlamôn ở Ninh Thuận có khoảng 34.600 người chiếm khoảng 58,9%. Sống ở 15 làng (Paley), thờ cúng ở 3 đền, tháp là đền Ponưgar, tháp Poklong-Girai và tháp Po Rome. Trong ăn uống, họ kiêng thịt bò, khi chết họ hỏa táng. Ăn tết Katê hàng năm vào tháng 7 Chăm lịch (khoảng tháng 9 âm lịch).
Phật giáo cũng đã từng du nhập vào cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận từ thế kỉ II - III sau Công nguyên. Vào thời vương triều Hoàn Vương (thế kỉ VIII-IX), Phật giáo đã trở thành quốc giáo, thực sự chiếm ưu thế tuyệt đối trong vương quyền và chi phối hầu hết các lĩnh vực hoạt động xã hội của vương quốc Champa. Trong đó có vua Indravarman II là vị vua Chăm rất sùng bái đạo Phật và đã cho xây tu viện Đồng Dương vào năm 875 là trung tâm Phật giáo lớn nhất trong các vương triều Champa và đồng thời cũng là tu viện quan trọng của Phật giáo Đại thừa ở Đông Nam á vào thế kỉ IX - X.
Song Phật giáo với triết lí khổ hạnh cao siêu đã không phù hợp với nhu cầu đời sống tâm linh cũng như đời sống vật chất của cộng đồng người Chăm nói chung và người Chăm Ninh Thuận nói riêng nên nó dần suy yếu, nhường chỗ cho Bàlamôn giáo đã có từ trước và Islam giáo ở những giai đoạn sau này. [Vào khoảng thế kỷ 15 bản thân Phật giáo tại Ấn độ bị đạo Hindu đồng hóa và cho rằng đạo Phật là một nhánh của Hindu giáo – Có thể ở Chămpa cũng cũng vậy]
Islam giáo là tôn giáo có số lượng tín đồ đông nhất thế giới, song ở Việt Nam nó không phải là tôn giáo lớn và các tín đồ chủ yếu là người Chăm. Đạo Islam được truyền bá vào người Chăm khoảng từ thế kỉ XIII-XV bằng con đường hòa bình cùng sự suy yếu đi tới tan rã của quốc gia Chiêm Thành và sự suy giảm dần của đạo Bàlamôn.
Cũng giống như đạo Bàlamôn, khi du nhập vào cộng đồng người Chăm, đạo Islam cũng bị biến đổi, tiếp thu tín ngưỡng cố truyền của người Chăm và Bàlamôn giáo để Islam giáo trở thành một tôn giáo của người Chăm Ninh Thuận với những nét riêng biệt khác hẳn Islam giáo chính thống. Người Chăm Ninh Thuận gọi đó là đạo Bàni. Cụ thể như Islam giáo chính thống quy định năm cốt đạo trong đó cốt đạo thứ ba quy định trong tháng ăn chay Ramưwan (tháng 9 lịch Islam) ban ngày phải nhịn ăn chờ đến đêm mới được ăn (trừ trẻ nhỏ, người già, người ốm) song đối với người Chăm Bàni giáo ở Ninh Thuận trong tháng ăn chay Ramưwan chỉ những người có chức sắc trong tôn giáo mới ăn chay, còn lại vẫn ăn uống bình thường.
Tuy thế vẫn có một nhóm người Chăm ở Ninh Thuận do tác động của yếu tố lịch sử và điều kiện khách quan vẫn giữ được những yếu tố của Islam giáo chính thống tạo thành một cộng đồng riêng gọi là Chăm Islam. Người Chăm Bàni ở Ninh Thuận hiện nay có khoảng 21.700 người chiếm khoảng 37,09%, người Chăm Islam có khoảng 1.700 người chiếm khoảng 3%. Người Chăm Bàni ở Ninh Thuận vẫn thờ thánh Allah nhưng bên cạnh đó họ còn thờ các vị thần của người Chăm Bàlamôn và trở thành một nét đặc sắc riêng của Islam giáo ở người Chăm Ninh Thuận. [Cái này rất đặc biệt đối với tôn chỉ Độc Thần của đạo Islam]
Trong xã hội dân tộc Chăm ở Ninh Thuận, tôn giáo đóng một vai trò quan trọng và chi phối hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trong cộng đồng. Tôn giáo đã trở thành tiêu chuẩn phân biệt các nhóm người Chăm, quy định các sinh hoạt tinh thần của họ. Trong xã hội đó cũng chính tôn giáo là nguồn gốc phân hóa xã hội thành các đẳng cấp theo chế độ đẳng cấp Bàlamôn, trong đó đứng đầu là đẳng cấp tăng lữ.
Chế độ đẳng cấp đó đã ảnh hưởng đến Islam giáo ở người Chăm Ninh Thuận làm xuất hiện tầng lớp tu sĩ Chăm Bàni và đây là hiện tượng độc đáo của tôn giáo này. "Tầng lớp tu sĩ đã trở thành tầng lớp lãnh đạo, tầng lớp trí thức trong xã hội dân tộc Chăm và họ đã giành được những đặc quyền đặc lợi bởi địa vị xã hội của mình. Họ rất được mọi người trong xã hội kính trọng vì họ có nhiệm vụ và khả năng giao tiếp với thế giới thần linh"(2). Sự phân biệt đẳng cấp còn thể hiện dưới các hình thức tang lễ trong nhóm Chăm Bàlamôn. Đó là sự phân biệt dòng chôn, dòng thiêu và dòng tu sĩ. Dòng tu sĩ là dòng cao quý nhất, dòng thiêu còn phân ra thành dòng thiêu hai thầy và dòng thiêu bốn thầy (tức hai thầy hay bốn thầy làm nghi thức tang lễ). Dòng chôn là dòng thấp kém nhất, khi chết không được thiêu và không được nhập Kút (nghĩa địa của dòng họ).
Vì theo hai hệ thống tôn giáo khác nhau, trong lịch sử cũng có những xung đột, tranh giành ảnh hưởng lẫn nhau, song cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận đã biết vận dụng quan niệm lưỡng hợp để dung hòa hai tôn giáo và hiện nay giữa người Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni vẫn có quan hệ khăng khít trên cơ sở cùng một cộng đồng dân tộc có chung tiếng nói, chữ viết và những phong tục tập quán tín ngưỡng bản địa có từ ngàn xưa để tạo nên một nét đặc sắc trong lịch sử người Chăm ở Ninh Thuận, đó là không có sự kì thị tôn giáo mà ngược lại bao trùm lên toàn bộ lịch sử Champa là sự hỗn dung tôn giáo và "người dân Champa tiếp nhận tất cả: đức hiến sinh, từ bi của Phật giáo, tình thương của Vishna giáo và cả quyền lực của Siva giáo"(3) và sau cùng họ tiếp nhận luôn cả Thánh Allah của Islam giáo nữa.

2.2. ảnh hưởng của tôn giáo tới hệ thống luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận
Trước hết, tuy có sự tồn tại của 3 hệ thống tôn giáo, song thực sự trong lịch sử của người Chăm ở Ninh Thuận chỉ có sự tác động của hai hệ thống tôn giáo là Bàlamôn giáo và Bàni giáo. Giữa hai cộng đồng tôn giáo này tuy có mâu thuẫn song không đối lập và tách rời nhau mà luôn có quan hệ chặt chẽ với nhau. Hiện tượng đó bắt nguồn từ triết lí sâu xa của người Chăm là: Chăm Bàlamôn có cốt lõi là đàn ông song hình thức biểu hiện bên ngoài là đàn bà còn Chăm Bàni cốt lõi là đàn bà song hình thức bên ngoài là đàn ông. Đó chính là triết lí âm dương, phản ánh tư duy lưỡng nguyên âm dương đối ngẫu song không tách rời, đối lập mà luôn gắn bó chặt chẽ, trong âm có dương trong dương có âm, có nam có nữ hội nhập chuyển hóa lẫn nhau mà không tách rời tạo nên thế âm dương nhất thể mà thống nhất với nhau trong một cộng đồng, nương tựa nhau để tồn tại một cách vững chắc.
Vì thế trong cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận luôn tồn tại một hội đồng tôn giáo chung bên cạnh hội đồng tôn giáo của từng làng. Do vậy, trong cộng đồng Chăm tồn tại một hệ thống luật tục chung cho cả cộng đồng không phân biệt người Chăm Bàlamôn hay Chăm Bàni quy định về cúng tế, kiêng cữ và nghĩa vụ trách nhiệm của cả tu sĩ Bàlamôn và tu sĩ Bàni. Đây là hiện tượng khá độc đáo của người Chăm ở Ninh Thuận.
Thứ hai, với hệ thống tôn giáo đã hình thành, phát triển lâu đời trong cộng đồng Chăm, nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tôn giáo của người dân trong cộng đồng người Chăm đã hình thành một tầng lớp tu sĩ dần trở thành tầng lớp trí thức, tầng lớp trên trong xã hội được mọi người kính trọng.
Họ được coi là "vị tinh thần tối cao" có vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của dân tộc Chăm, là chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng. Để lựa chọn và bảo vệ tu sĩ, luật tục Chăm quy định cụ thể việc bầu chọn các chức sắc tu sĩ và quy định cả quyền và nghĩa vụ của cộng đồng đối với tu sĩ.
Thứ ba, tuy có sự thống nhất, song vì là 2 tôn giáo khác nhau và để bảo vệ, duy trì và phát triển tôn giáo của mình nên mỗi tôn giáo đều có những quy định khắt khe mà dấu ấn đó in đậm trong hệ thống luật tục của người Chăm trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Đó là hai người khác tôn giáo không được quyền kết hôn với nhau. Quy định đó nhằm bảo vệ sự thuần khiết tôn giáo, nhất là việc con trai không được lấy vợ khác tôn giáo vì người Chăm theo chế độ mẫu hệ.
Đây là luật tục chịu ảnh hưởng, chi phối bởi tôn giáo, tuy ngày nay nó không phù hợp với nguyên tắc hôn nhân tự nguyện tiến bộ, và mặc dù mức độ khắt khe không còn như trước, song nó đã tồn tại bao đời nay và còn ảnh hưởng nặng nề trong cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận.

Tóm lại, người Chăm ở Ninh Thuận đã có lịch sử phát triển lâu đời với một truyền thống văn hóa dân tộc, hệ thống tín ngưỡng tôn giáo riêng rất phong phú và đa dạng. Chính hệ thống tín ngưỡng tôn giáo phong phú và đa dạng đó đã có những ảnh hưởng sâu sắc không chỉ trong quá trình hình thành và phát triển hệ thống luật tục của người Chăm mà còn ảnh hưởng tới cả nội dung, hình thức và cơ chế điều chỉnh của hệ thống luật tục đó.
Việc tìm hiểu những ảnh hưởng của tín ngưỡng tôn giáo đối với hệ thống luật tục của người Chăm không chỉ có tác dụng tìm hiểu bản chất của hệ thống luật tục mà còn góp phần vận dụng hệ thống luật tục đó trong hoạt động quản lí nhà nước của chính quyền cơ sở nhằm góp phần xây dựng nông thôn vùng đồng bào dân tộc Chăm ở Ninh Thuận trở thành vùng nông thôn mới hiện đại - dân chủ - văn minh, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở nước ta hiện nay.

NHÀ THỜ CHĂM AHIER: THANG BANRACH PO DEBATA THOL
NHÀ THỜ CHĂM AVAL: THANG MƯGIK PO ALWAH
NHÀ DÂN GIAN CHĂM: THANG YƠ KHANG BRAH TAUK BRAH
Lời mở đầu:

Hầu hết người dân Chăm AHIER, Chăm AVAL và đa số giới trí thức Chăm ở vào thời đại ngày nay đều không biết nhà thờ Chăm AHIER ở đâu và thờ vị thần nào, nên đã nhầm lẫn cho rằng: đền tháp Chăm, chính là nhà thờ Chăm AHIER. Do đó các nhà nghiên cứu ngoại quốc và gần đây nhất là Bà Rie Nakamura (người Nhật Bản) đã vào 12 làng Chăm Phan Rang nghiên cứu phong tục tập quán Chăm AVAL, Chăm AHIER và đã ghi vào tập luận án tiến sĩ của Bà với đề tựa Cham in Vietnam Dynamics of Ethnicity có nhiều điểm nhầm lẫn về nhà thờ Chăm AHIER. Bà viết, Các đền tháp là nhà thờ Chăm AHIER (Trang 85 và trang 102). Tập luận án này hiện nằm trong thư viện Trường đại học Standford University và có lẽ cũng nằm trong các thư viện và các trường đại học quốc gia Hoa Kỳ. Do đó, chúng tôi viết bài này xin góp ý với Bà Rie, xin điều chỉnh điểm thiếu sót trên Nhà thờ Chăm AHIER là Thang Banrach thờ thần Shiva qua hình ảnh Po Debata Thol, một vị tiên tri Chăm.

Về nhà thờ Chăm AVAL cũng có một số tác giả viết theo suy luận không theo đúng phong tục tập quán Chăm AVAL trong tập san CHAMPA-KA tập I, trang 181, phần ghi chú tác giả cho rằng: kể từ Po Kabrah (1448-1482 / 1460-1494) các vua ở Panduranga đều theo Hồi Giáo Bani, nhưng vẫn còn giữ những nghi lễ truyền thống của hoàng gia. Po Rome (1627-1651) là một ví dụ điển hình, khi đã từ trần, xác của ngài được đưa vào chùa Hồi Giáo Bani để làm lễ trước khi đưa lên hỏa thiêu. Phần ghi chú này viết lên không theo đúng phong tục tập quán và cung cách, nghi thức của nhà chùa Hồi Giáo Chăm Bàni. Chùa Chăm Bà-ni có hệ thống tổ chức rất là trang trọng, có nhà khách dành cho tất cả khách quý đến tham dự vào mùa chay niệm, Ra-mư-van hoặc mùa lễ hội. Các khách quý dù có chức phận cao cũng chỉ ngồi phía dưới cột thứ 2 tính từ cột đầu tiên ở phía Tây (nơi có Gai Phong) và chùa Hồi Giáo Bà-ni không chấp nhận bất cứ xác chết nào mang vào chùa, dù là xác vua chúa. Vị tể tướng Hồi Giáo Bà-ni, sư phó và là nhạc gia Po Brah là Pô Iêu Nok Rat chết đi cũng hành lễ tại tư thất rồi mang an táng. Mộ của Po Iêu Nok Rat hiện được dòng tộc thờ phượng tại palei Ia Mih (Minh Mị), Bắc Bình, Bình Thuận (Việt Nam).

Để nói lên đúng với phong tục tập quán, sự thờ phượng theo tôn giáo Chăm AHIER, Chăm AVAL của người Chăm Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Tuy, chúng tôi xin viết bài với đầu đề đã nêu.

Người Chăm thời cổ đã thờ nhiều vị thần, nên các nhà nghiên cứu về dân tộc Chăm cho rằng: Dân Chăm thờ đa thần hay Totem giáo. Khi lập quốc, người Chăm bị ảnh hưởng bởi 2 quốc gia có nền văn minh cực thịnh ở phương đông, Ấn Độ và Trung Hoa, đã du nhập vào đất nước Champa 2 tôn giáo chính là Ấn Độ (Hindu) và Phật Giáo.

Ấn Độ (Hindu) còn gọi là Bà-La-Môn Giáo, có lẽ truyền vào đất nước Champa theo đường biển miền Nam Ấn Độ Dương. Còn Phật Giáo truyền vào đất nước Champa, có lẽ từ miền Bắc Trung Hoa, nhưng Phật Giáo không phát triển mạnh như Ấn Giáo. Cả Phật Giáo và Ấn Giáo đều bắt nguồn từ Ấn Độ.

Người Chăm theo Ấn Giáo (Hindu) thờ 3 vị thần: Thần Brama, Phạm Thiên-Đấng sáng Tạo, Thượng Đế Chí Tôn - Chăm gọi là Po Lingik, Thần Visnou - Đấng sinh tồn hay bảo tồn - Chăm gọi là Po Sabajưng; Thần Shiva - Đấng hủy diệt và tạo tác - Chăm gọi Po Sapalai. Cả 3 vị thần hợp thành trinurti (Tam vị nhất thể) được người Chăm thờ phượng và hiến tế.

Dần dà theo thời gian, có lẽ người Chăm e sợ thần Shiva (Thần hủy diệt, tạo tác) hơn, nên thần Shiva được thờ phượng và kính nể. Hình thức thờ phượng thần này qua ngẫu tượng Linga và Yoni. Linga tượng trưng cho dương vật, sinh lực hóa; Yoni tượng trưng cho âm vật (âm hộ) của Shiva hoặc của nữ thần Kali (vợ Shiva). Shiva có thể có cả 2 âm lẫn dương tức là ngẫu tượng Linga và Yoni. Vị thần Shiva có thể biến dạng là Nam Thần lẫn Nữ Thần. Các vị vua Champa đều tôn kính thờ phượng thần Shiva thường ghép tên mình với thần Shiva biểu tượng Linga gọi theo Phạn ngữ (Sancrit). Bhadresvara (tên Bhadr, hậu tổ isvara hay esvara) là Vua Champa đầu tiên thờ thần Shiva ở vào thế 4, vua Bradrvarman kế tiếp với danh hiệu Sambhu-Bhadresvara thế kỷ thứ 7; Vua Srisana Bhadresvara thế kỷ thứ 9; Vua Sri Bhadresvarman thế kỷ thứ 10; Vua Sri Harideva thế kỷ thứ 13. Có 2 bia ở Phan Rang - Bia Phú Quí có tên vua Daramesvaravarman - Bia Bal Kul lăng Chung Mỹ (palei Bal Chaung) đời vua Vikratavarman III (con vua Harivasman I) đã xây đền thờ Phật và Shiva. Dấu ấn biểu tưởng thần Shiva là bò Thần Nandin, rồng thần Naga, tượng tạc dưới dạng Mukhalinga hoặc tay cầm đinh ba. Các biểu tượng và hình thái trên đều có ở tháp Po Klong Grai (Sri Harivarman I Deva Rajadhijava) và tháp Po Rome. Điều trên chứng tỏ các vị vua này về sau đều thờ thần Shiva.

Các biểu tượng Linga và Yoni, dấu ấn bò thần Nadin, rồng thần Naga hiện có trong các lễ Riva Prong và nhà mồ Chăm trong lễ hóa táng hiện nay.

Qua các trích dẫn cho thấy các triều vua và dân Chăm đền thờ thần Shiva, nhưng dần dà về sau chức giáo trưởng được giao lại cho triều thần và sau cùng trao cho các vị chức sắc Chăm Po Paseh Po Tapah, các vị chức sắc này thay vua thờ phượng thần Shiva biểu tượng là thang Banrach, hình ảnh Po Debata Thol.

Đạo Islam hay Hồi Giáo phát triển mạnh vào thế kỷ 12 ở vùng Đông Nam Á (Nam Dương indonesia - Mã Lai ...), rồi từ các nước này xâm nhập vào đất nước Champa, và thế kỷ 15 đạo Hồi phát triển mạnh trong đất nước Champa. Người Chăm theo Hồi Giáo gọi làChăm Bà-Ni hoặc Chăm AVAL khác với Chăm AHIER theo Ấn Giáo. Khi Islam du nhập vào đất nước Champa thì 2 tôn giáo: Hindu và Islam kết hợp và hòa đồng nhau biến dạng thành tôn giáo địa phương Champa, có sự thờ phượng dung hợp qua vai trò của các vị chức sắc 2 tôn giáo: Po Paseh-Po Char. Po Paseh tượng trưng Nam giới. Po Char tượng trưng cho Nữ giới, tức là một nam, một nữ, âm dương biểu tượng cho trời đất tạo nên cỏ cây và nhân loại.

Hai giới chức sắc tôn giáo tượng trưng cho âm dương hòa hợp, sống chung với nhau cùng nhau hiến tế và kiêng cử vào các chay hội. Cả 2 giới tôn giáo có sự thờ phượng khác nhau:

- Po Paseh thờ thần Shiva thông qua nhà tiên tri Po Debata Thol.
- Po Char thờ Po Alwah thông qua nhà tiên tri Mohamad.
- Người Chăm có 3 câu hỏi được đặt ra liên quan đến tôn giáo và dân gian:

• Palei Po Paseh pak halei: nhà thờ Chăm AHIER (đại diện là Po Paseh) ở đâu?

Câu trả lời Thang Banrach

• Palei Po char pak halei: nhà thờ Chăm AVAL (đại diện là Po Char) ở đâu? Câu trả lời: Thang Mưgik.
• Palei Adam pak halei: nhà thờ dân gian ở đâu? Câu trả lời Thang yơ.

A. NHÀ THỜ CHĂM AHIER: THANG BANRACH

Nhà thờ Chăm AHIER tức nhà thờ mà các vị chức sắc Chăm AHIER, Po PaSeh, Po Tapah thờ phượng là Thang Banrach. Hình ảnh Po Debata Thol, vị thiên sứ, mà theo tài liệu Chăm là người lập nên quốc gia Champa cùng các vị tiên tri lập nên quốc gia Ấn Độ, Trung Hoa, ...

Thang Banrach được thiết trí hoàn toàn bằng loại dây mây già (hwei phik) bền chắc dẻo dai. Kích thước: chiều dài khoảng 8 tấc (0.8 m), chiều ngang 4 tấc (0.4m), chiều cao 4 tất (0.4m). Các chân dựng đứng chống đở cho thân trên bằng một hộc chứa đựng các vật thể:

1. Galeh: tựa như bình nước, tượng trưng cho cơ thể chứa chất nước của đức cha hay nam giới.
2. Bak: mang âm tính nữ, đức mẹ anư, tượng trưng cho Yoni (âm vật).
3. Murakal: mang dương tính nam, đức cha amư, tượng trưng cho linga (dương vật)
4. Bauk kal: mang tính nữ, vật dùng tạo chất nước, chứa nước trầm hương.
5. Prop: hình tượng tượng trưng cho Limauw tapin (Bò thần) và Rồng (Giray)
6. Bauh drơp: xâu chuỗi (theo truyền thuyết thần Shiva mang 108 hạt)

1 & 3 mang tính nam giới, tượng trưng cho Linga
2 & 4 mang tính nữ giới, tượng trưng cho Yoni
5 & 6 con vật thần Shiva cỡi và xâu chuỗi thần Shiva mang.
Ngoài ra, các vật tượng trưng cho hình ảnh Po Debata Thol từ mắt mũi, tay chân và nội tạng ...

• Subak: pabah tức miệng
• Thu pokal: mưta tức mắt
• Thu drak: nưk mưta tức con ngươi
• Yakal: ia mưta tức nước mắt
• Sơng yuk: hatai-bauh tức tim
• Dhuk pui: bauh hatai tức phổi
• Bauk limo: tay chân

Ngoài ra còn có Saro hay karum là mão dành cho các vị chức sắc đội khi hành lễ hiến tế. Hai bộ kinh: Đại kinh: Gar Praung - Tiểu kinh Gar sit dành cho chức sắc tụng niệm.

Đẩy hộc là cái nắp đan bằng dây mây được ràng buộc bằng sợi dây mây chắc chắn. (xem hình Banrach)

Banrach đẩy nắp Các vị Tapah đang hành lễ trước Thang Banrach Vị sư cả (Po Tapah) dùng Banrach hành lễ

Người Chăm AHIER có rất ít nhà thờ Thang Banrach toàn vùng Chăm AHIER có khoảng 10 nhà thờ. Hầu hết các Banrach đã có từ lâu đời do dòng tộc tạo lập hoặc được lưu truyền từ đời này nối tiếp đời khác. Duy nhất chỉ có một nhà thờ Thang Banrach được thiết trí trong thập niên 1990 do vị sư cả Palei Hamu Trauk, thôn Bầu Trúc Phan Rang thiết lập. Hiện Palei Pajai (khu vực Ma Lâm CHĂM) xử dụng. Hầu hết các vị chức sắc Chăm AHIER không đủ can đảm để lập nên Thang Banrach. Bởi vì theo truyền thuyết vị sư cả nào thiết trí Thang Banrach hoàn tất thì trong vài tháng hoặc một năm sau là qua đời (chết). Đây là một sự kiện xảy ra và có thật.

Công dụng của nhà Thang Banrach

Nhà thờ AHIER với kích thước gọn gàng, dễ di chuyển nên các vị chức sắc Chăm AHIER, nắm giềng mối lịch pháp Chăm cất giữ trong tư thất và treo cao trên các trần nhà. Nhà thờ dân chúng thỉnh mời cùng với các vị chức sắc Po Tapah, Po Dhia vào các việc hiến tế như: rửa tội cá nhân, rửa tội tập thể làng xóm, làm sạch khuôn nhà đất trong gia đình, hiến tế Kut, tắm rửa các tượng vua ở đền tháp. Lễ hiến tế cầu đảo: Cap halơu Krong, Cap Lâm Ngư, rửa tội các chức sắc Po Tapah, Po Paseh hoặc các vị chức sắc tấu chức ...

B. Nhà thờ Chăm AVAL (Chăm Bà-ni): Thang Mưgik

Nhà thờ hoặc nhà chùa AVAL: Thang Mưgik được xây dựng trên mặt đất, hình ảnh Po At Mưng He Kat, bên trong thờ Po Alwah biểu tượng là Gai Bhong và Kinh Giáo huấn. Gai Phong là cây thánh làm bằng trầm hương. Tương truyền rằng Gai Phong Thang Mưgik Palei Chang, trôi tự thượng nguồn Sông Dinh (Phan Rang) dạt vào bờ. Các chức sắc Po Char trong làng nằm mộng đã rước về thờ phượng cho đến ngày nay.

Trong truyền thuyết Gai Bhong (cây thánh) rất linh thiêng, ít khi mang ra khỏi nhà chùa và nếu đưa ra ngoài thì không được đi ngang qua xóm làng lân cận, mà phải qua cánh đồng trong để đến nơi hành lễ, vì Gai Bhong vác ngang xóm làng thì xóm làng về sau bị tiêu tan.

3. Nhà dân gian Chăm: Thang Yơ

Người Chăm thời xưa có 2 cái nhà dính nhau: nhà ngang và nhà dọc.
Nhà ngang: Thang Gan
Nhà dọc: Thang Yơ

Thang Yơ là nhà sau, thường để lúa gạo là thức ăn chính của dân Chăm. Hạt gạo được xem như hạt ngọc quý, và gạo được đựng trong hủ gọi là Khang brah, ... Hủ gạo bao giờ cũng có cái chum gạo, Chăm gọi là tauk brah, làm bằng sọ dừa già khô. Chum gạo tauk brah bao giờ cũng chứa đầy gạo tượng trưng cho sự no đầy sung mãn của con người ăn no mặc ấm.

Bài viết này chúng tôi không đi sâu vào lý thuyết tôn giáo, AHIER - AVAL, mà chúng tôi chỉ nêu lên sự thờ phượng và hiến tế một cách tổng quát, chúng tôi cần quý độc giả Chăm góp ý để làm sáng tỏ hơn, hầu tránh các nhà nghiên cứu về phong tục tập quán Chăm nhầm lẫn về nhà thờ, nhà chùa Chăm. Một sự nghiên cứu nhầm lẫn rất tai hại cho các nhà tham khảo khi thực hiện quyển sách Tìm hiểu về dân tộc Chăm

Chú thích:

1. Trong các thư tịch Chăm có Tề Thiên Đại Thánh (người Chăm gọi là ông nư mơss bach kayông) vị đồ đệ của Đường Tăng Tam Tạng theo thầy thỉnh kinh Ấn Độ.
2. Thần Brahma tức Thượng Đế Chí Tôn. Người ta có 2 từ gọi Thượng Đế: Pô Lingik và Pô Luah tala - Pô Luah tala là thần Ala của Hồi Giáo, do đó Pô Lingik có lẽ là từ Chăm Ahier chỉ Thượng Đế Brahma

Tài liệu tham khảo

• Tapuk Cham giải thích về Thang Banrach
• Ta puk Chăm Po Ach Mưng He kat
• Lịch sử xứ đàng trong của Phan Khoang
• Văn hóa Chăm, Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp
• Văn hóa và đời sống trên quê hương Kama Sutra-Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí Minh.
• Lịch sử văn minh Ấn Độ của Will Durant do Nguyễn Hiến Lê dịch.

by Mai Tường & Bá đai Long.

hay quá ! vừa được dạy cách lễ lạy tam vị nhất thể Thần Brahma .mở máy đọc ngay bài này...Cám ơn huynh nhiều lắm...

Tôi biết trong dân gian còn lưu truyền rất nhiều bí thuật tâm linh của người Chăm, mong các bạn (đặc biệt các bạn người Chăm) tiếp tục hưởng ứng post bài. Xin đa tạ.

THỜI ĐIỂM DU NHẬP PHẬT GIÁO TẠI CHAMPA

THÔNG THANH KHÁNH

Từ khi hình thành nhà nước dưới dạng sơ khai Lâm Ấp{190 – 193 sau công nguyên), đời sống văn hoá của cộng đồng người Chămpa đã chịu sự tác động mạnh mẽ của sự đối lưu qua các nền văn hoá bên ngoài.

Vấn đề phát triển kinh tế – văn hoá mà đòn bẩy chính là sự phát triển công kĩ nghệ sắt Sa Huỳnh, cùng với sự tác động mạnh của nền nông nghiệp định cư bằng sản xuất lúa hai vụ đã đưa cộng đồng này tiến đến thời kì thịnh vượng nhất. Không chỉ có sự tác động qua lại giữa công nghệ – kỹ thuật sắt và nền nông nghiệp với tính ưu việt mà qua đó, chúng tôi còn muốn đề cập đến vấn đề khác có tính tương trợ hết sức quan trọng, đó là tầm quan hệ đối lưu của ngành thương nghiệp thông qua đường biển.

Nhờ nhiều sản vật quý hiếm, nhiều kỹ nghệ đồ sắt ưu việt, cộng đồng người Chămpa đã có những tổ chức đưa các “ mặt hàng” của mình qua trao đổi đồng thời nhập về những “mặt hàng” thiết yếu gia dụng, điều này được khẳng định qua sự có mặt của các đồ đồng của văn hoá Đông Sơn, Phù Nam, và một số có liên quan đến sự đối lưu – trao đổi qua đường biển như các vật trang sức, khuyên tai hai đầu thú, xâu chuỗi bằng thuỷ tinh… xuất phát từ các nước Nam Á.

Đặc biệt qua vấn đề hình thành chữ viết dựa trên nền tảng đặc trưng chữ hình tượng của văn hoá Ấn Độ. Bằng chữ Phạn qua các kí tự tìm được từ thế từ thế kỉ thứ I sau công nguyên, đồng với sự tiếp thu và biến thể của một số nền văn hoá ngoại để phù hợp với nền văn hoá bản địa. Trong đó, chịu sự rác động mạnh nhất của văn hoá Ấn Độ – Nam Á là điều tất yếu không thể phủ nhận được, khi mà sự đối lưu hàng hải của Chămpa vào những giai đoạn đó phát triển mạnh nhất vùng Đông Nam Á.

Song song với việc chấp nhận nền văn hoá Ấn ở thời kì dòng Phật giáo và Bà – La- môn đang được phát triển mạnh mẽ. Hai triết học này cùng với nền kinh tế tăng trưởng đã có những bước tác động sâu vào vaasn đề định hìh nền văn hoá Chămpa. Từ những vấn đề chúng tôi vừa nêu ra ta có thể khẳng định rằng nền văn hoá Ấn Độ và Nam Á được truyền về đây từ rất sớm đối với một cộng đồng mà tín ngưỡng tôn giáo là chủ lực chính.

Vậy thì phật giáo được du nhập vào Chămpa như thế nào? Câu hỏi này đã được nhiều lớp học giả nghiên cứu về văn hoá Chămpa quan tâm và tiếp cận, nhiều nhà sử học cũng dành nhiều thời gian để tìm hiểu vấn đề này. Riêng chúng tôi chỉ là những người thừa kế của các bậc tôn sư đi trước để lại cùng với việc sưu tập tài liệu, các thư tịch cổ có liên quan đến văn hoá Chămpa để phác thảo một trình tự nhất định nào đó của dòng phật giáo, nét tư tưởng nổi bậc của nhiều vương triều Chămpa kế thừa và phát huy. Lật các thư tịch cổ của Trung Hoa có liên hệ mua bán trao đổi với người Chămpa vào những thế kỷ VII, Nghĩa Tịnh (I – Sting ) đã kể lại cộng đồng người Chămpa vào thời kì này rất kính mến Phật Thích Ca.

Khi tìm hiểu các sử liệu Trung Hoa khác, một số nhà nghiên cứu còn cho biết thêm vào năm 605, quân nhà Tuỳ khi đánh chiếm Chămpa đã thu được rất nhiều chiến lợi phẩm, trong đó nổi bật nhất là 1.350 pho kinh phật. Đồng thời dựa trên một văn bản được tìm thấy trên bia Võ Cạnh – Nha Trang – Khánh Hoà – cho rằng vào thế kỉ thứ I, phật giáo là tôn giáo chủ đạo xung quanh khu vực trung tâm của xứ kauthara.

Sự sùng bái đạo Phật có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng cộng đồng Chămpa đương thời. Khi tiến hành nghiên cứu về văn hoá Chămpa, nhà nghiên cứu L.Finot đã có những khảo cứu sưu tra bia Võ Cạnh – Nha Trang, cho biết thêm: “Nhà vua dựng bia để thể hiện ý thức về sự bất thường của cuộc đời, về lòng trất ẩn đối với chúng sanh, sự hy sinh của cải mình cho lợi ích chung…” đây là biểu hiện rỏ nét về sự ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo về tinh thần nhận thức của mọi tầng lớp trong xã hội Chămpa lúc bấy giờ.

Căn cứ vào những chứng cứ trên, chúng ta có thể cho rằng tư tưởng cùng dòng Phật giáo được truyền về và phát sinh ở đây vào những giai đoạn niên kỉ I sau Công nguyên, cùng song song với sự du nhập “ nở rộ” của nền văn hoá Ấn Độ và Nam Á. Thật vậy,miền duyên hải miền Trung vốn có điều kiện thuận lợi về tìm năng hàng hải có các cửa biển tự nhiên ưu đãi về vấn đề an toàn nơi trú ngụ của tàu thuyền, từ đây cùng với sự phát triển phồn thịnh cùng với tính ưu việt của nền văn hoá ảnh hưởng đến là biến chuyển từ nền văn hoá bản địa tiền Chămpa đưa đến một văn hoá Chăm.

Sự tác động mạnh mẽ đó làm ảnh hưởng nhất định đến tôn giáo trong thời kì này. Xét về bối cảnh thời kì trước của Ấn Độ về khía cạnh tôn giáo cho đến lúc đức Phật nhập diệt, trải qua một trăm năm biến chuyển trong cộng đồng Tăng lữ. Từ sự ủng hộ nhiệt tình của các vương quốc, các trưởng giả giàu có và danh tiếng.

Cũng từ đây, dư âm và uy đức của đức Phật vẫn còn đang bao trùm các vương quốc nên vấn đề qui ngưỡng về Tam bảo theo tinh thần tuyệt đối vẫn còn sâu đậm. Từ đó tư tưởng của Arya- Samiti – Nikaya và Sarvativada theo đà đó phát triển mạnh mẽ, nhiều vị vua trị vì ủng hộ sùng bái Phật giáo tạo nên một thời phồn vinh. Tất nhiên những thương buôn là những Phật tử và những vị Sa môn theo gót viễn du về những vùng đất mới còn mang bên mình một triết học – tôn giáo bản địa của mình do mình hấp thụ được qua khắp vùng Châu Á.

Trong những chuyến diễn du để trao đổi hàng hoá trước yêu cầu ngày một lớn ấy, theo điều kiện của từng vùng đất và điều kiện thuận lợi về hải cảng tạo nên một nền kinh tế phồn vinh – giao lưu văn hoá có những bước thành tựu khả quan : trong đó hải cảng Chămpa là địa điểm các thương buôn thường chú ý và tìm đến nhất bởi tầm quan trọng của vấn đề trao đổi hàng hoá.

Cũng từ đây một số vị Sa môn nhìn nhận và thấy rằng vùng đất này có thể phù hợp để truyền bá chánh pháp và được cộng đồng này chấp nhận một cách tích cực. Những vị chân tu Phật giaó theo thời gian phiêu du tìm về nơi vắng vẻ để tụ tập – đồng thời hoằng hoá khai ngộ cho chúng sanh trước công nguyên, và từ đó đưa triết lý của Phật giáo lên tuyệt đỉnh.

Cùng với sự phát triển đa chiều của Bà- la –môn, giáo, hai tôn giáo này đã bắt đầu ăn sâu vào tư tưởng cuả cộng đồng người Chămpa đương sự. Bước vào thời kì sau công nguyên, sự hoàn thiện về tư tưởng – tôn giáo được khẳng định tại vùng đất này với một quốc gia phong kiến mang tên Chămpa. Một loài hoa tinh khiết để cúng dường đức Phật đồng thời các phạm thiên ( đối với Bà- la – môn) để chính thức lấy làm tên quốc hiệu của cộng đồng này.

(http://chamstudies.wordpress.com/200...BA%A1i-champa/)

Bạn ơi cho mình hỏi bài đầu tiên bạn post "Đôi nét về ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với Luật tục của người Chăm ở Ninh Thuận" là bạn sưu tầm từ bài viết/sách/báo... nào, tên gì vậy? Bạn có thể cho mình biết được không? Tại bài đó hay và mình cần nguồn để làm bài tiểu luận ấy mà.
Cám ơn bạn!