Dù học Phật trong bao nhiêu sách vở,tụng bao nhiêu kinh điển đi chăng nữa,cũng không thể nào thấu hiểu được đạo Phật,nếu không thấy rõ được là Phật tại tâm.Ngày xưa,tại một vương quốc nọ có một nhà vua về già mới bắt đầu đi tìm chân lý.Ông cho triệu tập tất cả các tăng ni trong nước,và ra lệnh cho họ đi tìm kiếm tất cả những sách vở,kinh điển giảng dậy về con đường giải thoát,mang trở về cung điện.Sau vài năm trời,các tăng ni đã thu thập được một kho sách lớn gồm hàng vạn cuốn viết bằng đủ thứ tiếng,tiếng Pali,tiếng Phạn,tiếng Trung Hoa,tiếng Nhật Bản,và ngay cả tiếng Việt Nam.Nhà vua không thể nào đọc được tất cả những cuốn sách đó,nên hạ lệnh cho những vị cao tăng đã thấu hiểu đạo lý lựa chọn cho ông một vài cuốn sách quan trọng,khả dĩ giúp cho ông tiến mau trên con đường đạo hạnh.Vài năm sau,các vị tăng dâng lên cho ông một số kinh căn bản do chính đức Phật giảng dậy,cùng với một vài bộ kinh Ðại Thừa,mà họ tin rằng là nồng cốt của đạo Phật.Hỡi ôi,lúc bấy giờ nhà vua đã già yếu lắm rồi,ông không còn đủ sức cầm lên một cuốn sách.Ông chỉ còn lại một yêu cầu,đúc kết lại những tinh hoa của đạo Phật thành một câu hay một chữ thôi,để may ra ông được cứu độ sang bên kia bờ giác.Sau khi hội ý khẩn trương bàn bạc,các vị cao tăng cùng nhau viết ra một chữ,và dâng lên cho nhà vua đang hấp hối.Nhà vua thều thào đọc.Tâm,và tắt thở với một nụ cười mãn nguyện

Thật ra,đây là một câu chuyện cổ tích quen thuộc mà tôi đã mạn phép tráo đổi chữ cuối cùng bằng chữ Tâm.Sự tráo đổi này dĩ nhiên mang một chủ ý.Chủ ý đó là,dù học Phật trong bao nhiêu sách vở,tụng bao nhiêu kinh điển đi chăng nữa,cũng không thể nào thấu hiểu được đạo Phật,nếu không thấy rõ được là Phật tại tâm.Ðối với tôi,Phật tại Tâm là một câu ngắn gọn chứa đựng được tinh hoa cốt tủy của đạo Phật,cần phải suy ngẫm lâu ngày hay ôm ấp trong lòng như một công án Thiền cho tới khi thông hiểu được rồi,thì bỗng thấy mọi việc đều sáng tỏ,cũng như mặt trời giữa ban ngày

Nhưng hiểu được như vậy cũng đừng vội cho rằng mình đã ngộ đạo.Chưa đâu,đó mới chỉ là sự hé mở một cánh cửa đưa vào thế giới mênh mông của Ðạo Pháp.Hiểu được Phật tại Tâm là một chuyện,thành tựu được Tâm Phật lại là chuyện khác,còn phải tu luyện cái tâm rất lâu đời,mà chưa chắc cuối cùng đã đạt được

Tâm là tất cả,tất cả tại Tâm,tất cả Từ tâm mà ra

Trong kinh Pháp Cú,thuộc vào Tam Tạng kinh điển Pali,là một quyển kinh phổ biến,sáng sủa,giản dị,được coi là phản ánh trung thành nhất của những lời đức Phật dậy,câu đầu đã nhấn mạnh ngay vào vai trò chính yếu của tâm,
Tâm dẫn đầu tất cả,tâm là chủ,tâm tạo tác tất cả.Kinh Lăng Già,thuộc vào kinh điển Ðại Thừa,cũng có câu.Phật nói Tâm là chủ,cửa Không là cửa pháp.Nhưng tâm là gì.Câu hỏi đó cũng không khác gì một câu hỏi trung tâm của triết học,một câu hỏi đã ám ảnh bao nhiêu con người và còn vang vọng mãi qua bao nhiêu thế hệ.Ta là ai.Tâm chính là mình,chứ không đâu xa lạ.Là cái ta tạm thời,cái ta bao trùm và phát sinh ra thân, khẩu, ý. Tâm tạo tác ra tất cả, cái nhân cũng như cái quả. Mỗi người do cái tâm tự tạo nên cái nghiệp,nên phải chịu trách nhiệm tất cả những gì mình đã làm.Kinh Pháp Cú cũng có câu

Chỉ có tự mình gây nên điều xấu, tự mình làm nhơ uế mình,
Tự mình hủy bỏ điều xấu, tự mình làm mình thanh tịnh.
Thanh tịnh hay nhơ uế đều tùy thuộc mình,
Không ai làm ai thanh tịnh được.Dh.165

Tâm bao gồm tất cả,ngay cả Khổ,tập,diệt,đạo cũng là ở tâm.Vì nếu không có tâm,thì làm gì có Khổ,hòn đá,mặt trăng đâu có khổ,làm gì có Tập,tức là tham sân si dấy lên chính trong tâm con người,chứ không nơi nào khác.Và dĩ nhiên nếu không có Khổ,thì đâu có cần tới Diệt mà cũng không cần tới Ðạo làm chi nữa.Tông phái Duy Thức,của Ðại Thừa còn đi xa hơn nữa,với quan niệm rằng tất cả mọi hiện tượng trên thế gian này là do tâm thức con người mà ra gồm có bảy thức và A lại da thức.Nhưng khác với thái độ thụ động của các triết lý duy tâm Tây phương,Duy Thức chủ trương một thái độ tích cực bằng cách tu luyện tâm thức bằng Yoga, bằng thiền định do đó còn được gọi là,để đi tới giác ngộ

Giáo lý của đức Phật có nhiều phương pháp tu luyện tâm linh,thích hợp với những nhu cầu,tâm tính và căn cơ của mỗi người.Nhưng cuối cùng tất cả đều hướng về một điểm trung tâm là niệm chú tâm,mà đức Phật gọi là con đường duy nhất.Người ta có thể nhìn con đường đó như là trái tim của giáo pháp,đập ở giữa tất cả những mạch máu trong cơ thể của giáo pháp.Trong "Bát chánh đạo,chánh niệm giữ một địa vị vô cùng quan trọng.Nhờ chánh niệm,con người mới làm chủ được cái tâm của mình,giữ cho cái tâm an tịnh và chống được phiền não,khổ đau.Trong Kinh Niệm Xứ,đức Phật đã trình bầy một cách rõ ràng phương pháp quán niệm theo 4 nhóm chủ đề là Thân,Thọ,Tâm và Pháp.Ðó là căn bản của thiền định,là phương pháp ngắn gọn,trực tiếp nhất để đi tới giải thoát.Sau này.Thiền Ðại Thừa cũng không khác gì trong bản chất,được thâu gọn trong câu kệ xuất hiện sau ngài Huệ Năng.Giáo ngoại biệt truyền,Bất lập văn tự,Trực chỉ nhân tâm,Kiến tánh thành Phật.Dậy ngoài truyền riêng,Không dựa văn tự,Chỉ thẳng vào tâm,Thấy tánh thành Phật

Nhưng nếu con đường là một,thì cũng có nhiều phương tiện chở đi,như những cỗ xe hay những chiếc bè khác nhau.Vì có nhiều tâm tính,căn cơ khác nhau,cho nên mới xuất hiện nhiều phương tiện khác nhau,tuy cùng đi trên một con đường.Trong suốt thời gian phát triển của đạo Phật,nhiều trường phái đã xuất hiện,và pha trộn ít nhiều với nền văn hóa bản xứ,cho nên đạo Phật đã trở thành phong phú và đa dạng,trong hình thức cũng như trong nội dung.Người ta có cảm tưởng có rất nhiều khác biệt giữa đạo Phật Nguyên Thủy,Thiền Tông,Tịnh Ðộ Tông,Mật Tông,Nhật Liên Tông,v.v.Ðến nỗi có khi tự hỏi còn gì chung giữa khung cảnh bình dị,yên lặng của một thiền đường Nhật Bản và khung cảnh mầu mè,náo nhiệt của một ngôi chùa Tây Tạng

Câu trả lời có thể rất là giản dị, nếu lấy cái tâm làm trung tâm điểm.Ai nấy đều đi tìm Phật,tìm giải thoát trong cái tâm của mình.Còn tất cả những hình thức chỉ là phương tiện,những phương tiện thiện xảo giúp con người định tâm giữa những xao động,cám dỗ,nghi vấn xuất hiện trên con đường tu tập.Những phương tiện đó là cảnh trí,y phục,chuông mõ,chiêng trống,ấn quyết,thần chú,đồ hình,tụng kinh,niệm Phật,lần tràng hạt v.v.Tất cả những phương tiện đó có khả năng ảnh hưởng rất mạnh trên tâm lý con người,và có thể giúp đỡ rất nhiều trong sự tu tập.Ngay cả trong Thiền tông cũng có khi dùng phương tiện,chẳng hạn như công án,hay tác động mạnh gây nên đốn ngộ trong phái Lâm Tế,hoặc là kinh kệ trong phái Tào Ðộng,tuy rằng thiền sư Dogen phái Soto chủ trương chỉ cần ngồi là đủ

Chọn lựa một phương tiện này hay một phương tiện khác là tùy tâm tính,căn cơ của mỗi người.Không có trường phái nào hay hơn hay cao hơn trường phái khác.Chỉ có thích hợp hay không với mỗi người,thế thôi.Nhìn như vậy,không còn lý do nào nữa để chỉ trích nhau giữa các môn phái Phật giáo.Nguyên Thủy,Ðại Thừa,Kim Cương Thừa,Thiền,Tịnh Ðộ,Mật tông.Cái tâm là cái hòa đồng tất cả, là nơi gặp gỡ của tất cả những ai đi tìm giác ngộ giải thoát, ở mọi chân trời và thời đại
Ðể kết luận,nếu chúng ta thấy đạo Phật có phần nào phức tạp,rườm rà và khó hiểu,thì nên đem ra soi sáng bởi câu "Phật tại tâm,thì mọi sự sẽ trở nên sáng sủa và giản dị