Bí ẩn dùng độc của người Cơ Tu

[Bin571]

Bí ẩn dùng độc của người Cơ Tu
DUY PHIÊN (07/07/2011 10:29)



Trong cộng đồng người Cơ Tu ở miền tây tỉnh TT- Huế, từ hàng trăm năm nay, chất độc bhlih và melangy đã trở thành “báu vật” bí truyền giúp họ trên bước đường mưu sinh, chinh phục sức mạnh tự nhiên của loài dã thú. Và, khi bản làng có giặc, chất độc bí truyền đó đã trở thành vũ khí lợi hại để giết giặc, giữ đất giữ làng…

Huyền bí Bhlih

Chất độc bhlih và melangy đến nay chỉ tồn tại trong trí nhớ bàng bạc như trời chiều ở miền sơn cước của những già làng, trưởng bản lớn tuổi của người Cơ Tu. Chính sự huyền bí và nguy hiểm nên trong luật tục của người Cơ Tu, chất độc này không được truyền cho người ngoài, chỉ những người đàn ông là thợ săn trụ cột trong gia đình mới được dùng đến.

Bí quyết tinh luyện

Ngược lên miền tây của tỉnh TT- Huế, đến xã Hưng Nguyên, huyện A Lưới, trời đã ngả về chiều. Bà con Cơ Tu sau một ngày mệt nhọc trên nương rẫy đã vác a - chói trở về. Bản làng đã rộn tiếng chày giã gạo trong ánh lửa bập bùng chiều hôm. Gặp ông Lê Đức Thu, Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên, để hỏi về chất độc bí truyền của người Cơ Tu, ông xua tay: “Không được mô, cái đó chỉ mấy vị già làng hay thợ săn mới biết, mà có biết thì họ cũng không nói bởi nó không truyền cho người ngoài, rất nguy hiểm”.

Với ý định tìm hiểu về nét văn hóa đặc sắc cũng như giải mã về chất độc bhlih và melangy, sau một hồi thấy chúng tôi năn nỉ, vị Chủ tịch xã đã xuôi lòng.

Ông dẫn chúng tôi đến gặp người cựu chiến binh già Lê Văn Trưa (74 tuổi, thôn Dong). Ông Trưa vốn là thợ săn nức tiếng một thời của vùng đất này. Ông Trưa kể: “Với thợ săn người Cơ Tu, họ rời bản làng từ lúc sáng sớm và trở về lúc chiều tối bởi trên cung tên, sau ống tre vác trên lưng chứa đầy các chất cực độc nên rất ít khi để người dân trong bản nhìn thấy. Để tinh chế được chất độc bhlih và melangy phải qua nhiều công đoạn, trong đó nhận dạng lá cây rừng thì chỉ có những người đàn ông có uy tín trong bản làng mới biết được”.

Từ nhỏ, ông Trưa đã theo bố lên rừng đi săn. Lớn lên, khi đã tự vào rừng săn một mình được, ông bắt đầu được học cách chế biến, nhận dạng loại cây làm nên thứ chất độc này. Theo ông Trưa, chất melangy được chiết xuất từ lá loại cây rừng cùng tên, đồng bào Cơ Tu thường gọi là cây ngon. Loại cây này phân bố chủ yếu ở những cánh rừng giáp với nước Lào, chúng mọc không dày, thân leo khá cứng, lá to bằng bàn tay người.


Chiếc nỏ tẩm chất độc giết thú dữ, một trong những vũ khí được thợ săn Lê Văn Trưa dùng thời trai trẻ



Thuở trước, khi bản làng Cơ Tu mới thành lập, những cuộc chiến tranh tranh giành lãnh thổ, nguồn nước giữa dân tộc Cơ Tu với các dân tộc khác, những trai tráng khỏe mạnh trong làng thường được huy động băng rừng cả tuần liền đi hái lá cây ngon về tinh chế rồi trộn trực tiếp vào thức ăn, nước uống để đầu độc đối phương. Đến nay, số người biết đến chất độc này cũng đã ít dần, ngay như ông Trưa cũng chỉ nhớ mang máng về loại cá cây tinh chế nên chất độc melangy, vì từ lâu ông đã không dùng đến.

Loại chất cực độc thứ hai mà người Cơ Tu hay dùng là bhilh, chất này với đặc tính với hàm lượng độc cực mạnh, được người Cơ Tu dùng để săn các loài thú lớn như hổ, báo… Chất bhilh được chế từ nhựa có màu trắng của vỏ cây bhilh. Tương truyền, đây là chất độc của những bộ tộc người Lào sống sát biên giới người Việt, qua quá trình tiếp xúc, giao thương với đồng bào Cơ Tu ở các xã sát biên giới như: Nhâm, A Đớt, A Ngo, người Cơ Tu đã học được để dùng săn thú.

Cách chế chất độc này thật công phu. Người Cơ Tu trước khi đi săn thú, họ lên rừng kiếm vỏ cây bhilh mang về giã nhuyễn nấu cô lại thành cao rồi bỏ trong ống lồ ô (loại tre thân mỏng, rỗng ruột bên trong). Mỗi sáng thức dậy, người thợ săn nhổ thêm nước bọt vào trong ống tre làm độc tính của chất độc bhilh càng thêm tăng mạnh, giết các loài thú rừng chỉ trong chốc lát. Mỗi lần đi săn, các thợ săn hơ ống tre vào lửa, chất độc bhilh với màu nước đen sền sệt sẽ chảy ra đầu ống tre, “quết” tròn, đều lên mũi tên dùng để bắn thú dữ…

Truyền thuyết ly kì

Theo lời ông Lê Văn Pinh (tên thường gọi là Quỳnh Thu, thôn Dong), chất độc bhilh có 2 loại. Với thời bình, loại chất cực độc, với hàm lượng độc tính cao dùng để bắn các loài thú lớn. Khi con thú trúng độc, miệng chúng thường “ói” rồi ngã lăn ra chết mà trên vết thương không có lấy một giọt máu.

Còn trong chiến tranh tranh giành lãnh thổ hay nguồn nước uống, để giải quyết những mâu thuẫn, cộng đồng người Cơ Tu thường dùng thứ chất cực độc để hạ sát đối thủ; loại độc tính thấp hơn thường được tinh chế với hàm lượng ít loại vỏ cây bhilh và pha loãng với nước suối. Chất độc đó dùng để săn các loại thú nhỏ. Khi con vật trúng độc, người thợ săn không tấn công cho con vật chết liền mà để nó bỏ chạy một quãng đường, họ đuổi theo cho đến khi con vật kiệt sức vì độc tố rồi “ban” cho nó thêm mũi lao ân huệ.

Theo nhiều già làng người Cơ Tu ở Hưng Nguyên, cách săn thú thể hiện sức mạnh chinh phục tự nhiên, trở thành “luật rừng” không thành văn của người thợ săn. Chất độc bhilh gắn với nhiều truyền thuyết trong chiến tranh giữa người Cơ Tu với cộng đồng các dân tộc khác. Bên ánh lửa bập bùng giữa sàn nhà, ông Quỳnh Thu kể về những truyền thuyết gắn liền với chất độc bhilh. Ông bảo: “Do thời trước người Cơ Tu chưa biết đến chữ viết nên nhiều mẩu chuyện về truyền thuyết gắn với chất độc bhilh chỉ truyền miệng qua đời này đến đời khác, vì thế đến nay chỉ những người già sắp về với tiên tổ mới biết thôi".

Từ thời xa xưa, người Cơ Tu định cư ở phần đất nay thuộc biên giới nước Lào. Họ làm nhà sàn lợp mái tranh để đề phòng thú giữ, khai phá nương rẫy để có lương thực. Một hôm, bản làng không được bình yên nữa khi xuất hiện con thú dữ khổng lồ, đã bắt mất nhiều bà con dân bản cũng như trâu, bò trong làng. Có hai anh em nhà nọ bố và mẹ đều bị thú dữ sát hại. Họ căm phẫn, bỏ lên rừng quyết tìm cho được con thú giữ để trả thù. Họ vót cây làm giáo, đào hầm chông, dùng vật nuôi làm mồi nhử để bắt thú dữ.

Bhlih và melangy là những loại cây rừng, mọc ở vùng núi cao nằm sát biên giới Việt- Lào. Vỏ và lá của chúng được người Cơ Tu mang về tinh chế bằng nhiều phương thức. Trong đó, tùy theo mức độ của chất độc được ứng dụng vào các mục đích khác nhau, tùy theo người sử dụng mà quá trình thêm thắt các nguyên liệu như nọc độc rắn, mồ hóng trên bếp, quá trình ủ, phơi sương và chế biến cũng khác nhau.

Thế nhưng, con thú quá tinh ranh và khỏe mạnh, đã mắc bẫy nhiều lần nhưng vẫn vẫy vùng trốn thoát. Trong khi ở bản làng sát biên giới nước Việt, hằng đêm bà con phải đóng cửa, nổi lửa xua thú dữ; ban ngày thì không dám lên nương rẫy làm ăn. Một hôm, sau nhiều tháng liền mai phục đủ cách, hai anh em nhà kia dường như đã nản thì họ phát hiện nhiều loại thú nhỏ sau khi đến gần một loại cây đang chảy nhựa màu trắng đều lăn ra chết. Họ đoán đó là nhựa cây có chứa chất độc. Hai anh em liền mang cung tên, tẩm thuốc, lấy vật nuôi làm mồi nhử.

Đến đêm, con thú xuất hiện liền bị hàng chục mũi tên bắn vào người, sau một hồi gầm rú rồi lăn ra chết. Từ đó, bản làng được bình yên, người Cơ Tu đặt tên cho loại chất độc bhilh là “thần hộ mệnh”.

Câu chuyện thứ hai được ông Pinh kể với niềm tự hào của dân tộc mình. Thời xa xưa, khi bản làng người Cơ Tu sống ven dòng A Sáp. Họ lấy những triền dốc để làm lúa, sông A Sáp cho họ con cá, dòng nước uống. Một hôm xuất hiện một bộ tộc di cư từ bên kia bên giới, họ chiếm đất, gây chiến tranh và giết hại nhiều đồng bào Cơ Tu.

Các già làng liền dùng kế hoãn binh, họp thanh niên trai tráng trong làng, nhanh chóng lên rừng kiếm nhiều vỏ cây bhilh mang về giã nhuyễn, rồi cho người bí mật trộn vào thức ăn của bộ tộc nọ, chỉ sau một đêm, nhiều lính tráng đã bị trúng độc chết, số còn lại phải dắt díu nhau trở về biên kia biên giới. Từ đó, bản làng người Cơ Tu được bình yên…

[Bin571]

Thần hộ mệnh của làng
DUY PHIÊN (08/07/2011 12:10)



''Chất độc của người Cơ Tu xưa nay không truyền cho người ngoài, chỉ những thợ săn trụ cột trong gia đình mới được dùng đến''- già làng Quỳnh Hương (bìa trái) nói

Với người Cơ Tu, chất độc bhlih và melangy không chỉ dùng để săn thú mưu sinh mà từ trong những bản làng xa xôi của cộng đồng người Cơ Tu ở huyện Nam Đông, A Lưới, tỉnh TT- Huế, đến nay vẫn còn truyền lại nhiều mẩu chuyện đồng bào dùng thứ chất độc này để đánh đuổi giặc Pháp và Mỹ, mang lại sự yên ấm cho bản làng.



Khiến giặc sợ hãi, kinh hoàng

Trong ký ức ngồn ngộn về một thời binh lửa hào hùng, già làng Quỳnh Hương (85 tuổi, thôn Tà Rá, xã Hưng Nguyên) vẫn nhớ như in những lần ông cùng với đồng đội tinh chế rồi dùng cung tên tẩm chất độc bhlih và melangy để giết giặc Pháp, giặc Mỹ.

Ngước mắt nhìn lên thượng nguồn ngọn suối Pa Đăng như một niềm tri ân, ông kể: “Vào thời kháng chiến chống Pháp súng ống chưa có để dùng nhiều, khi giặc Pháp tràn vào bản làng như Dong, Tà Rá, Đụt, A Sầu…để cướp bóc, giết hại nhiều đồng bào, người dân tộc Cơ Tu đã không hợp tác với quân giặc, bỏ trốn vào rừng sâu chặt cây chế nhiều loại vũ khí và các loại độc dược để đánh giặc”.

Ở những bản làng này thường thành lập các đội quân gồm những trai tráng trong làng với tay cung, nỏ thiện xạ được tẩm chất độc. Với lối đánh du kích, họ mai phục trên các ngọn đồi, trèo lên cây hay nấp trong bụi rậm, chờ quân Pháp đi qua để giết.

Già làng Quỳnh Hương bảo: “Đội quân với vũ khí tẩm độc thường được huấn luyện kỹ càng. Cứ thấy đoàn quân trên vai không mang ba lô, mắt xanh mũi lõ, trang phục khác với bộ đội ta là nhằm vào mà bắn”. Vào thời gian đó, nhiều toán quân Pháp đã kinh hoàng bỏ chạy khi một trong những đồng bọn của chúng bị bắn trúng, chỉ sau ít phút đau đớn quằn quoại là lăn ra chết, trên người không thấy một giọt máu nào. Quân Pháp nhiều phen hoảng hốt, bỏ đồn chạy trốn vì cứ tưởng là con “ma rừng” nó ám!

Không chỉ dùng cung tên, những chàng du kích trẻ tuổi người Cơ Tu còn được già làng bày cho biết cách đào hầm làm chông tẩm độc từ cây bhilh. Khắp nơi trong rừng, trong các bản làng, nhiều hầm chông tẩm độc được bí mật đào trong đêm, hàng chục tên lính Pháp bị tiêu diệt, gây hoang mang cho kẻ thù. Đồng bào Cơ Tu sau “đặt bẫy” thường có cách nhận biết nên dân làng thường không lui tới những vùng “tử địa” đã được báo trước.

Bị tiêu hao sinh lực, giặc Pháp điên cuồng mang cả đại bác lên các bản làng Tà Rá, A Sầu quần thảo, bắn phá và giết hại nhiều đồng bào Cơ Tu hòng tìm ra thứ chất độc bí ẩn. Nhưng bà con người Cơ Tu vốn đã ghét quân Pháp tàn bạo, họ đã không khuất phục, không chịu hợp tác với Pháp, lặng lẽ trốn vào rừng sâu chờ cơ hội phục thù.

Dùng độc giữ làng

Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ - ngụy, vào những năm 1961 đến 1965 của thế kỷ trước, vùng đất Hương Hữu cũ là nơi nhiều quân Mỹ đặt nhiều đồn bốt, căn cứ để trấn áp đồng bào ta.

Trời về khuya, vùng cao trở gió, già làng Quỳnh Hương đi rót thêm bát nước lá rừng nóng hổi, ông nhớ lại: “Hồi đó, mình cũng như nhiều đồng bào Cơ Tu sống trên thượng nguồn ngọn suối Pa Đăng, đồn Hi Rông của lính Mỹ đóng ở dưới ngọn suối, thuộc địa phận xã Hưng Nguyên ngày nay. Quân Mỹ nhiều phen bắt bớ, giết hại đồng bào Cơ Tu, vì thế dân làng rất căm ghét”.

Các già làng liền họp các trai bản, bàn kế giết lính Mỹ bảo vệ bình yên cho bản làng. Họ lặng lẽ lên rừng đào rất nhiều rễ cây lá ngon mang đập vào đá suối cho nhuyễn rồi đem đi ủ kín dưới đất từ 2 đến 3 ngày. Biết quân Mỹ sử dụng nguồn nước suối Pa Đăng, đồng bào Cơ Tu liền thả nhiều rễ cây ngon ở thượng nguồn con suối. Nước suối bị nhiễm độc, chảy về xuôi, nhiều lính Mỹ bị giết chết.

Sau gần một tuần, quân Mỹ ở đồn Hi Rông mới phát hiện trong nguồn nước suối có chất độc. Chúng cho nhiều toán quân đi lên thượng nguồn suối Pa Đăng bắt bớ, giết hại nhiều đồng bào của ta. Rút kinh nghiệm, lính Mỹ cho đào giếng sâu để lấy nước uống. Nhiều thanh niên người Cơ Tu cảm tử đã lấy chất bột tán mịn từ vỏ và rễ cây ngon, lẻn vào đồn bốt của địch bỏ xuống giếng, tiêu diệt nhiều sinh lực và gây hoang mang trong đội ngũ lính Mỹ nơi đây.

Không chỉ tẩm thuốc độc vào nước uống, đồng bào Cơ Tu còn nghĩ ra nhiều cách chống giặc từ chất độc bhlih và melangy, giết hại được khá nhiều tên lính Mỹ, ngụy. Theo lời già làng Quỳnh Hương, một trong những biện pháp hữu hiệu nhất để giết giặc thời đó là làm bẫy chông, bẫy lao.

Trên các con đường lính Mỹ - ngụy hành quân, đồng bào Cơ Tu cho “bày trận” làm bẫy lao theo dây chuyền trải trên chiều dài khoảng 20m, được ngụy trang từ lá cây rừng khô rất kín đáo. Các thanh chông, lao thường được làm từ cây tre hê răng (tên gọi khác là o rang) rất sắc, được tẩm độc. Khi quân Mỹ- ngụy “dính bẫy”, không chết vì vết thương thì chết vì chất độc bí ẩn từ cây lá ngon.

Ngược lên miền đất thôn Căn Thâm, xã Hồng Thượng, chúng tôi được nghe câu chuyện về người anh hùng Quỳnh Miệng đã dùng chất độc tự chế từ cây lá ngon bắn chết một sỹ quan ngụy quyền và hàng chục lính Mỹ. Dẫu đến nay, Quỳnh Miệng đã đi xa, khuất về hướng núi, tuy nhiên trong cộng đồng dân tộc Cơ Tu vẫn truyền miệng nhau câu chuyện về chiến công của người anh hùng này. Hình tượng về ông tuy không được xây dựng như nhân vật anh hùng Núp (người dân làng Kông Hoa, dân tộc Ba Na) trong tác phẩm Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên Ngọc, nhưng nó lại có sức sống riêng qua tầng tầng lớp lớp ký ức hào hùng của bao thế hệ người Cơ Tu.

“Cách chế tác, tinh luyện các chất độc bhlih và melangy không chỉ gắn với bước đường mưu sinh của đồng bào trong quá trình chinh phục tự nhiên mà còn được đúc kết trong những truyền thuyết, trở thành một nét văn hóa sinh tồn tự nhiên của người Cơ Tu.

Điều lấy làm tiếc là đến nay, theo tôi biết thì chưa có một công trình nào nghiên cứu hay ít nhất một cuộc khảo sát, sưu tầm nào về những nét văn hóa đặc sắc đó cả. Hiện nay, những truyền thuyết cũng như cách chế ra chất độc bí truyền đó chỉ còn lại trong trí nhớ của người già, nguy cơ mai một chỉ trong tương lai gần”, ông Lê Đức Thu, Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên, nói.

Ngày ấy vùng đất Căn Thâm còn lắm hoang vu, bản làng người Cơ Tu bỗng bị xáo trộn, hoang mang bởi toán lính Mỹ kéo lên, cho quân càn quét nhằm tiêu diệt bộ đội ta và bắt bớ những gia đình theo Cách mạng. Nhiều đồng bào Cơ Tu hoảng sợ, không dám đánh giặc Mỹ vì thấy chúng cao to, nhiều súng ống. Bố Quỳnh Miệng tham gia Cách mạng, nhiều lần bí mật mang lương thực nuôi bộ đội, bị quân địch phát hiện, bắt giữ. Sau nhiều ngày tra tấn dã man, ông vẫn không khai một lời nào.

Chúng đem ông về bản Căn Thâm giết hại để thị uy cư dân trong làng. Quỳnh Miệng là chàng thợ săn rất khỏe mạnh, quyết tìm cách giết giặc trả thù nhà. Ông lặng lẽ lên rừng tìm nhiều cây lá ngon, về nhà chế thành chất độc tẩm vào mũi tên để giết giặc. Sau nhiều ngày mai phục, gần bản Căn Thâm, ông đã bắn chết một sỹ quan ngụy quyền cùng nhiều tên lính Mỹ. Từ đó, trong cộng đồng người Cơ Tu không còn sợ bọn giặc Mỹ nữa…

Chất độc bhlih và melangy đến nay rất ít người Cơ Tu biết đến bởi thú dữ không còn nhiều, những cuộc giao tranh hay chiến đấu để bảo vệ bản làng giờ cũng đã quá vãng. Còn lại trong trí nhớ bàng bạc của người già cũng như những câu chuyện truyền thuyết giàu chất sử thi về một thế hệ cha ông người Cơ Tu đã đứng lên cùng các dân tộc anh em, chung lưng đấu cật đánh đuổi quân thù. Mỗi dân tộc là một phần của lịch sử, lấy chất độc bí truyền làm vũ khí lợi hại để đánh giặc, người Cơ Tu đã viết nên trang sử của dân tộc mình.