Là ng Việt cổ xứ Đoà i Ở Là ng Mông Phụ, xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) thời gian như ngưng đọng lại bởi những dấu ấn về ngôi là ng thuần Việt xa xưa giản dị vẫn hiện diện một cách đầy đủ, phong phú và sống động với 140 ngôi nhà cổ hà ng trăm năm tuổi.
Sử sách ghi lại rằng, cách đây mấy nghìn năm, là ng Mông Phụ do người Việt cổ di cư từ vùng núi xuống đồng bằng lập ra. Người Việt lúc đó đã chọn bến Mải, nơi có gò đất cao, bằng phẳng, gần sông để lập nên là ng Mông Phụ. Tuy đất chưa quen, dòng chảy chưa thuộc nhưng ý thức dựng và giữ là ng để phát triển cho đời sau đã đi và o tâm thức người dân qua hà ng nghìn thế hệ. Dấu ấn thời gian được thể hiện khá đầy đủ ở cổng là ng, đình là ng, sân kho, chùa và trong từng nếp nhà ...

Tháp Cửu phẩm Liên Hoa, một kiến trúc độc đáo ở chùa Mía. Ảnh: Minh Đức
Dấu tích là ng cổ
Theo ông Giang Văn Khuê, một người cao tuổi ở là ng Mông Phụ, cổng là ng được quay về hướng Đông bởi quan niệm truyền thống cho rằng đó là hướng phát triển mạnh mẽ, con cháu mai sau sẽ thịnh vượng. Cổng là ng được xây và o năm 1553 (đời vua Lê Thần Tông), là m từ gỗ mít, tường xây bằng đá ong, cát lấy trên gò rồi trộn vôi với mật tạo thà nh hỗn hợp kết dính để xây cổng. Cổng là ng xưa chỉ đủ cho và i người gánh lúa nghỉ ngơi, chỗ trú chân cho mấy bác đi tuần là ng.

Đến đây mới thấy thời gian như ngưng đọng lại bởi những dấu ấn về ngôi là ng thuần Việt xa xưa giản dị vẫn hiện diện một cách đầy đủ, phong phú và sống động với 140 ngôi nhà cổ hà ng trăm năm tuổi. Sáu xóm: Sui, Xây, Trung, Hậu, Sải, Đình như nằm trên một vòng tròn khép kín mà ở giữa là đình là ng, một nơi vừa trũng vừa dốc. Ít ai biết rằng, đó chính là xoáy đất linh thiêng mà người xưa chọn là m nơi hội họp, bà n bạc hương ước, lệ là ng. Đình được xây dựng cùng với thời gian dựng cổng là ng, có hai giếng Bình, Nghiễu chảy trà n ra hai bên. Hướng của đình nhìn về phía đồi Dum, là nơi nước chảy về là ng nên người Mông Phụ khi thi cử lúc nà o cũng đỗ hà ng quan. Ngôi đình mang đậm kiểu kiến trúc Việt - Mường, có sà n gỗ cách mặt đất mô phỏng kiến trúc nhà sà n. Khoảng sân rộng của đình là nơi tổ chức hội là ng hà ng năm từ ngà y mùng 4 đến ngà y mùng 10 tháng Giêng.
Bà Vũ Thị Vọng, cán bộ ban Văn hoá xã Đường Lâm cho biết: "Trong khi xây dựng ngôi đình nà y, các cụ đã chạm trổ rất nhiều bức hoà nh phi "Lão long huấn tử". Tiếc là đến nay không còn lưu giữ được bao nhiêu". Theo bà Vọng, bức hoà nh phi một rồng mẹ và chín rồng con cùng một quyển vở, cái bút ngụ ý rằng mọi người phải luôn chăm lo đến sự học hà nh của con cháu. Vì thế, là ng luôn luôn có người đỗ đạt cao, có đóng góp lớn trong việc xây dựng, gìn giữ đất nước. Đến nay, đình vẫn là nơi sinh hoạt văn hoá cộng đồng của bà con.
Cổng là ng.
Bên cạnh đình là ng, hệ thống nhà thờ họ cũng được lưu giữ nguyên vẹn. Đây chính là không gian tinh thần riêng của từng dòng họ trong là ng. Nhà thờ họ Giang, nơi thờ sứ thần Giang Văn Minh (thế kỷ 17) đi sứ xoá nợ Liễu Thăng là một minh chứng tiêu biểu cho những ngôi nhà thờ họ ở đây... Dấu tích viên gạch góp của những chà ng rể lấy vợ Mông Phụ đến nay vẫn chưa mất đi trên các bức tường đất bùn và đá ong cổ. Khác với đá ong ở những vùng Thạch Thất, Quốc Oai hay Sơn Đông, Cổ Đông (Sơn Tây), đá ở Mông Phụ sau khi khai thác về không cần gia công nhiều mà cứ thế xếp lên mà thà nh tường, thà nh nhà . Đá được đà o từ dưới lòng đất, mỗi viên to khoảng 15 – 40 cm, cà ng để lâu cà ng tốt, khi xây không tốn nhiều công song vẫn đảm bảo cho khối tường dà y, đủ là m mát nhà khi trời nóng và sưởi ấm nhà khi trời lạnh...
Sẽ là thiếu sót nếu đến Mông Phụ mà không tới viếng thăm chùa Mía (còn gọi là Sùng Nghiêm tự), ngôi chùa có kiến trúc đặc sắc về nghệ thuật tạo hình thế kỷ XVII và cũng là ngôi chùa đẹp nhất xứ Đoà i. Theo sư cụ Đà m Cẩn, trụ trì chùa Mía, chùa được là m từ nhiều loại gỗ quý, chạm khắc công phu hình Tứ Linh, hoa lá cách điệu. Tượng Phật trong chùa không chỉ đặc sắc về hình dáng mà còn phong phú về số lượng. 287 pho tượng là 287 khuôn mặt, dáng vẻ khác nhau và được bà i trí thà nh cụm khép kín. Đẹp nhất là tượng Tuyết Sơn, Kim Cương, Bá Đại Hòa Thượng, Quan Âm Nam Hải, bà Chúa Mía… Một nửa tượng được tạc bằng gỗ mít sơn son thếp và ng óng ánh, riêng tượng bà Chúa Mía được tạc bằng gỗ mít đặt trong khám gỗ ngay sát Tam bảo điện. Ngoà i ra, trong chùa còn có rất nhiều động đắp cầu kỳ, sinh động như Nam Hải, Tây Trìu…
Những di vật cổ vẫn được lưu giữ tại Mông Phụ.
Gìn giữ nét xưa

Ngà y 19/5/2006, Đường Lâm vinh dự tổ chức Lễ đón nhận bằng công nhận di tích lịch sử văn hoá “Là ng cổ Đường Lâm” do Bộ Văn hoá - Thông tin ( nay là bộ Văn hóa Thể thao Du lịch) cấp. Đây là di tích văn hoá lâu đời, tiêu biểu nhất cho văn hoá truyền thống của người Việt và cũng là nơi đầu tiên trong tổng số 573 di tích lịch sử của Hà Tây được Nhà nước xếp hạng nhằm bảo tồn, tôn tạo, xây dựng và đưa và o khai thác phục vụ chương trình mục tiêu phát triển du lịch - văn hoá. Việc bảo tồn các giá trị cổ trong thời đại công nghiệp hoá, hiện đại hoá là điều không đơn giản. Ngoà i việc tuyên truyền, nâng cao ý thức gìn giữ, tôn trọng di tích cho người dân, là ng cổ Mông Phụ rất cần được sự quan tâm, đầu tư và quảng bá của các ban ngà nh để nâng cao giá trị cổ của là ng.
Hiện nay, ngoà i việc đầu tư tiền của để tu bổ, sửa chữa và khôi phục lại các di tích, là ng Mông Phụ tích cực vận động bà con vệ sinh thôn xóm, trồng cây xanh, là m sạch đường là ng... Mỗi gia đình đều ý thức được giá trị của các di tích lịch sử, văn hoá từ chính ngôi nhà , bức tường đá ong nâu đỏ sần sùi, vững chắc của mình. Bên cạnh việc hỗ trợ cho trùng tu, sửa chữa, người dân còn phát triển các nghề phụ đã có từ lâu đời như là m tương, chè, kẹo đường, thợ xây, thợ mộc…

Cụ Hà Văn Giang, người đang trông nom ngôi đình Mông Phụ cho rằng: “Điều mà chúng tôi cần không chỉ là lời nói, văn bản hay những cách thức bảo tồn mang tính tạm thời mà là một nghiên cứu thực tế để gìn giữ, bảo vệ".

Chính quyền xã đã xây dựng dự án đệ trình UNESCO công nhận Đường Lâm, trong đó có là ng Mông Phụ là di sản văn hoá thế giới. Với những nét cổ xưa, Mông Phụ sẽ không lạc lõng trong đời sống kiến trúc hiện đại và trở thà nh niềm tự hà o của mỗi người dân đất Việt.
baodatviet.vn